PR-36: Родительный 3: sonlar va miqdor bilan — два дома, пять домов, много книг
Rus tilida son otning shaklini tanlaydi: bitta uy, ikki uyNING, besh uyLARNING. Uchta guruh, uchta shakl — va bu qoida har kuni kerak boʻladi.
PR-36: Родительный 3: sonlar va miqdor bilan — два дома, пять домов, много книг
PR-13 da siz sonlarni oʻrgangan edingiz — оди́н, два, три…. Oʻshanda bir narsa aytilmagan edi: rus tilida son otning shaklini tanlaydi. Оди́н дом, lekin два до́ма, va пять домо́в. Bitta narsa, uchta shakl. Bugun bu qoidani toʻliq olamiz — u har kuni kerak boʻladi: narx, vaqt, yosh, miqdor.
Bu darsda siz
- Uchta guruhni oʻrganasiz: 1 · 2-3-4 · 5 va undan yuqori
- Koʻplik Роди́тельный qoʻshimchalarini bilasiz
- Katta sonlarda oxirgi raqamga qarashni oʻrganasiz
- Мно́го, ма́ло, ско́лько bilan ishlatasiz
1. Uchta guruh
| Son | Otning shakli | Misol | Nima bu |
|---|---|---|---|
| 1 | bosh kelishik, birlik | оди́н дом · одна́ кни́га | hech narsa oʻzgarmaydi |
| 2, 3, 4 | Роди́тельный, birlik | два до́ма · три кни́ги | PR-34 dagi shakl |
| 5, 6, 7… | Роди́тельный, koʻplik | пять домо́в · пять книг | yangi shakl — quyida |
два — erkak va oʻrta jins: два до́ма, два окна́
две — ayol jinsi: две кни́ги, две неде́ли
Qolgan sonlar (три, четы́ре, пять…) jinsga qaramaydi. Faqat оди́н / одна́ / одно́ va два / две.
2. Koʻplik Роди́тельный — qoʻshimchalar
5 dan boshlab kerak boʻladigan shakl. Uchta asosiy naqsh bor:
Мужско́й — erkak
-ов / -ей
дом → домо́в
час → часо́в
рубль → рубле́й
врач → враче́й
Же́нский -а
qoʻshimcha yoʻq
кни́га → книг
шко́ла → школ
маши́на → маши́н
мину́та → мину́т
Сре́дний -о
qoʻshimcha yoʻq
ме́сто → мест
сло́во → слов
окно́ → о́кон (О qoʻshiladi)
3. Toʻliq misollar
| Ot | 1 | 2, 3, 4 | 5+ |
|---|---|---|---|
| дом | оди́н дом | два до́ма | пять домо́в |
| кни́га | одна́ кни́га | две кни́ги | пять книг |
| окно́ | одно́ окно́ | два окна́ | пять о́кон |
| час | оди́н час | два часа́ | пять часо́в |
| год | оди́н год | два го́да | пять лет |
| рубль | оди́н рубль | два рубля́ | пять рубле́й |
| челове́к | оди́н челове́к | два челове́ка | пять челове́к |
| мину́та | одна́ мину́та | две мину́ты | пять мину́т |
год → лет: оди́н год, два го́да, пять лет. Yosh aytilganda deyarli har doim shu shakl kerak boʻladi.
челове́к → челове́к: пять челове́к, «пять люде́й» emas. Lekin sonsiz — мно́го люде́й. Yaʼni son bilan bitta shakl, мно́го bilan boshqasi.
4. Katta sonlar — oxirgi raqamga qarang
oxiri 1 → bosh kelishik: два́дцать оди́н дом
oxiri 2, 3, 4 → Роди́тельный birlik: два́дцать два до́ма
oxiri 5–9 yoki 0 → Роди́тельный koʻplik: два́дцать пять домо́в
Yagona istisno — 11 dan 14 gacha. Ular «2, 3, 4» ga tugasa ham, har doim koʻplik oladi: оди́ннадцать домо́в, двена́дцать домо́в, трина́дцать домо́в, четы́рнадцать домо́в.
5. Мно́го, ма́ло, ско́лько
| Soʻz | Maʼnosi | Sanaladigan narsa | Sanalmaydigan narsa |
|---|---|---|---|
| мно́го | koʻp | мно́го книг | мно́го вре́мени |
| ма́ло | oz | ма́ло домо́в | ма́ло воды́ |
| ско́лько | qancha, nechta | ско́лько книг? | ско́лько вре́мени? |
| не́сколько | bir necha | не́сколько дней | — |
Sanaladigan narsa — koʻplik Роди́тельный. Sanalmaydigan narsa (suv, vaqt, pul) — birlik Роди́тельный. Ско́лько вре́мени? — rus tilida «soat necha?» degan savol ham shu.
Yordam beradigan qismi: oʻzbekchada son bilan ot koʻplikka kirmaydi — besh kitob, «besh kitoblar» emas. Bu instinkt toʻgʻri va u sizni «пять кни́ги» tipidagi xatodan saqlaydi… lekin faqat qisman.
Yordam bermaydigan qismi: oʻzbekchada ot umuman oʻzgarmaydi — bir kitob, ikki kitob, besh kitob, yuz kitob. Bitta shakl, hamma son uchun. Ruschada esa uchta guruh bor va ot har guruhda boshqacha koʻrinadi.
Shuning uchun bu dars — oʻzbek oʻquvchi uchun sof qoʻshimcha ish. Uni tan olish kerak: bu yerda oʻzbekcha yordam bermaydi, faqat mashq yordam beradi. Yaxshi xabar shuki, qoida istisnosiz ishlaydi.
6. Kundalik hayotda
— Ско́лько тебе́
лет?
— Мне два́дцать оди́н год. А тебе́?
— Два́дцать три го́да.
— Necha yoshdasan?
— Yigirma bir yoshdaman.
Sen-chi?
— Yigirma uch.
Uchta javob, uchta shakl: лет (ско́лько bilan), год (oxiri 1), го́да (oxiri 3). Yosh haqidagi savol bu qoidani eng koʻp sinaydigan joy.
В на́шем до́ме пять этаже́й и со́рок кварти́р.
Bizning uyimizda besh qavat va qirq xonadon bor.
Koʻp uchraydigan xatolar
пять кни́ги
пять книг — 5 dan boshlab koʻplik Роди́тельный
два кни́ги
две кни́ги — ayol jinsi uchun две
Мне два́дцать оди́н лет.
Мне два́дцать оди́н год — oxiri 1, demak bosh kelishik
оди́ннадцать до́ма
оди́ннадцать домо́в — 11–14 har doim koʻplik
пять люде́й
пять челове́к — son bilan boshqa shakl
Mashq
1 Toʻldiring: оди́н дом · два ___ · пять ___
Javobni koʻrish
два до́ма · пять домо́в. Uchta guruh: 1 — bosh kelishik; 2-3-4 — Роди́тельный birlik; 5+ — Роди́тельный koʻplik.
2 два yoki две? ___ кни́ги · ___ окна́
Javobni koʻrish
две кни́ги (ayol jinsi) · два окна́ (oʻrta jins). Faqat оди́н va два jinsga qaraydi; три, четы́ре, пять — yoʻq.
3 Boʻsh joyga: Мне два́дцать два ___. (год)
Javobni koʻrish
го́да. Oxirgi raqam 2, demak Роди́тельный birlik. Solishtiring: два́дцать оди́н год (oxiri 1) va два́дцать пять лет (oxiri 5).
4 Boʻsh joyga: В кла́ссе двена́дцать ___. (учени́к)
Javobni koʻrish
ученико́в. 11–14 — yagona istisno: ular «2» ga tugasa ham har doim koʻplik Роди́тельный oladi. Erkak jins, demak -ов.
5
Qaysi qatorda hammasi toʻgʻri?
а) две кни́ги · пять книг · мно́го книг
б) два кни́ги · пять кни́ги · мно́го книг
в) две кни́ги · пять кни́ги · мно́го кни́ги
г) две кни́га · пять книг · мно́го книг
Javobni koʻrish
а). Uchta shakl, uchta qoida: две кни́ги (2 + ayol jinsi), пять книг (5+ → koʻplik Роди́тельный, ayol jinsi qoʻshimchasini yoʻqotadi), мно́го книг (miqdor soʻzi ham koʻplik talab qiladi).
Kalit soʻzlar
- ско́лько?qancha? nechta?
- мно́гоkoʻp
- ма́лоoz
- не́сколькоbir necha
- год → летyil (5 dan keyin)
- челове́кodam
- рубльrubl
- эта́жqavat
- мостkoʻprik
- число́son, raqam
🎯 Esda qoladigan narsa
- 1 → bosh kelishik · 2, 3, 4 → Роди́тельный birlik · 5+ → Роди́тельный koʻplik.
- Два (erkak/oʻrta) va две (ayol) — faqat shu son jinsga qaraydi.
- Koʻplik Роди́тельный: erkak -ов/-ей, ayol va oʻrta — qoʻshimcha yoʻq (книг, слов).
- Katta sonlarda oxirgi raqamga qarang. 11–14 — istisno, har doim koʻplik.
- Yodlang: пять лет, пять челове́к.
- Мно́го, ма́ло, ско́лько ham Роди́тельный talab qiladi.
- Oʻzbekchada ot son bilan umuman oʻzgarmaydi — bu yerda faqat mashq yordam beradi.