PR-43: Sifatlarning turlanishi 1 — Родительный va Винительный
Sifat otga jins va son boʻyicha moslashardi (PR-12). Endi u kelishik boʻyicha ham moslashadi. Bu yerda oʻzbekcha yordam bermaydi — lekin qoida mexanik va istisnosiz.
PR-43: Sifatlarning turlanishi 1 — Родительный va Винительный
PR-12 da siz sifatning otga moslashishini oʻrgandingiz: но́вый дом, но́вая кни́га, но́вое окно́. Oʻshanda gap faqat bosh kelishik haqida edi. Endi ot kelishikka kiradi — va sifat u bilan birga kiradi. Bugun ikkita kelishikni olamiz: Роди́тельный va Вини́тельный.
Bu darsda siz
- Sifatning Роди́тельный shaklini yasaysiz: но́вого до́ма
- Вини́тельный'da jonlilik sifatga ham taʼsir qilishini koʻrasiz
- -ОГО ning [ово] boʻlib oʻqilishini bilasiz
- Imlo qoidasini eslaysiz: Г, К, Х, Ж, Ш, Щ, Ч dan keyin -И
1. Роди́тельный
Мужско́й — erkak
-ого
но́вый дом → но́вого до́ма
ста́рый мост → ста́рого моста́
Сре́дний — oʻrta
-ого
но́вое окно́ → но́вого окна́
Erkak jins bilan bir xil.
Же́нский — ayol
-ой
но́вая кни́га → но́вой кни́ги
ста́рая шко́ла → ста́рой шко́лы
Koʻplikda esa jins yoʻqoladi va bitta shakl qoladi: -ЫХ / -ИХ — но́вых домо́в, ста́рых книг.
ру́сский → ру́сских («ру́сскых» emas)
хоро́ший → хоро́ших · большо́й → больши́х
Xuddi shu qoida кни́га → кни́ги (PR-34) da ham ishlagan edi. U kelishiklarda qayta-qayta uchraydi.
2. Вини́тельный — jonlilik sifatga ham tegadi
PR-32 dagi qoida endi ikkita soʻzga birdan qoʻllanadi:
| Nima | Bosh kelishik | Вини́тельный | Nega |
|---|---|---|---|
| erkak, jonsiz | но́вый дом | но́вый дом | oʻzgarmaydi |
| erkak, jonli | но́вый учи́тель | но́вого учи́теля | Роди́тельный shakli |
| ayol | но́вая кни́га | но́вую кни́гу | har doim -УЮ |
| oʻrta | но́вое окно́ | но́вое окно́ | hech qachon oʻzgarmaydi |
| koʻplik, jonsiz | но́вые дома́ | но́вые дома́ | oʻzgarmaydi |
| koʻplik, jonli | но́вые учителя́ | но́вых учителе́й | Роди́тельный shakli |
3. Gaplarda
Я чита́ю но́вую кни́гу, а он чита́ет ста́рый журна́л.
Men yangi kitobni oʻqiyapman, u esa eski jurnalni.
Ikkalasi ham Вини́тельный. Ayol jinsi -ую oldi, jonsiz erkak esa umuman oʻzgarmadi.
Я ви́жу но́вого учи́теля и но́вый дом.
Yangi oʻqituvchini va yangi uyni koʻryapman.
Bitta gapda ikkala variant ham bor. Oʻqituvchi — jonli, demak но́вого учи́теля. Uy — jonsiz, demak но́вый дом. Sifat otga toʻliq ergashadi.
У ста́рого моста́ нет но́вой доро́ги.
Eski koʻprikda yangi yoʻl yoʻq.
Ikkita Роди́тельный: predlogdan keyin (у ста́рого моста́) va нет dan keyin (но́вой доро́ги).
Oʻzbekchada sifat hech qachon oʻzgarmaydi:
yangi kitob · yangi kitobni · yangi kitobda · yangi kitoblar
Bitta shakl, hamma joyda. Ruschada esa sifat otga uch tomondan moslashadi: jins, son va kelishik.
Demak bu sof qoʻshimcha ish. Lekin ikkita narsa uni yengillashtiradi:
1. Sifat oʻz qaroriga ega emas — u otga ergashadi. Otning kelishigini bilsangiz, sifatniki oʻz-oʻzidan chiqadi.
2. Qoida istisnosiz. Otlarda istisnolar koʻp edi (лет, челове́к, вре́мени) — sifatlarda esa yoʻq.
Shuning uchun bu darsni yodlash emas, mashq qilish kerak.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я чита́ю но́вая кни́гу.
Я чита́ю но́вую кни́гу — sifat ham Вини́тельный'ga kiradi
Э́то дом но́вый учи́теля.
Э́то дом но́вого учи́теля — ikkala soʻz ham Роди́тельный'da
Я ви́жу но́вого до́ма.
Я ви́жу но́вый дом — uy jonsiz, demak oʻzgarmaydi
У ру́сскых книг.
У ру́сских книг — К dan keyin Ы yozilmaydi
Я ви́жу но́вый учи́теля.
Я ви́жу но́вого учи́теля — jonli boʻlsa, ikkalasi ham oʻzgaradi
Mashq
1 Boʻsh joyga: Я чита́ю ___ ___. (но́вая кни́га)
Javobni koʻrish
но́вую кни́гу. Вини́тельный: ayol jinsi sifat -ую oladi, ot esa -у. Ikkalasi birga oʻzgaradi.
2 Boʻsh joyga: Э́то дом ___ ___. (ста́рый сосе́д)
Javobni koʻrish
ста́рого сосе́да. Egalik — Роди́тельный (PR-34), demak sifat -ого, ot -а. Va egasi orqada turibdi.
3
Bu ikki gapdan qaysi birida sifat oʻzgaradi va nega?
Я ви́жу но́вый дом. · Я ви́жу но́вого учи́теля.
Javobni koʻrish
Ikkinchisida. Учи́тель — jonli, shuning uchun Вини́тельный Роди́тельный shaklini oladi: но́вого учи́теля. Дом jonsiz, demak hech narsa oʻzgarmaydi.
4 ста́рого qanday oʻqiladi?
Javobni koʻrish
[ста́рава]. -ОГО har doim [ово] boʻlib oʻqiladi. Bu его́ [йиво́] va моего́ [маиво́] dagi qoidaning oʻsha oʻzi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Я чита́ю но́вую кни́гу. б) Э́то дом ста́рого сосе́да.
в) Я ви́жу но́вого до́ма. г) У ру́сских книг.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Я ви́жу но́вый дом. Uy jonsiz, demak Вини́тельный bosh kelishik bilan bir xil qoladi — sifat ham, ot ham.
Kalit soʻzlar
- но́вый → но́вогоyangi (Р.п.)
- ста́рый → ста́рогоeski (Р.п.)
- но́вуюyangi (В.п., ayol)
- ру́сскихruscha (koʻplik Р.п.)
- мостkoʻprik
- доро́гаyoʻl
- рабо́чийishchi
- широ́кийkeng
- све́тлыйyorugʻ
- бо́льше нетendi yoʻq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Sifat otga ergashadi — otning kelishigini bilsangiz, sifatniki oʻz-oʻzidan chiqadi.
- Роди́тельный: erkak va oʻrta -ОГО, ayol -ОЙ, koʻplik -ЫХ / -ИХ.
- Вини́тельный yangi shakl yaratmaydi — yagona yangilik ayol jinsidagi -УЮ.
- Jonlilik sifatga ham tegadi: но́вого учи́теля, lekin но́вый дом.
- -ОГО → [ово]: но́вого [но́вава].
- Г, К, Х, Ж, Ш, Щ, Ч dan keyin -И: ру́сских, хоро́ших.
- Oʻzbekchada sifat oʻzgarmaydi — bu sof qoʻshimcha ish, lekin istisnosiz.