PR-44: Sifatlarning turlanishi 2 — Дательный, Творительный, Предложный
Sifat jadvali yopiladi. Va unda katta yengillik bor: ayol jinsidagi sifat toʻrtta kelishikda bitta shaklda turadi — -ОЙ.
PR-44: Sifatlarning turlanishi 2 — Дательный, Творительный, Предложный
Kecha sifatning ikkita kelishigini oldingiz. Bugun qolgan uchtasi keladi va jadval yopiladi. Va bu darsda yaxshi xabar bor: ayol jinsidagi sifat toʻrtta kelishikda bitta shaklda turadi. Yaʼni jadval katta koʻrinadi, lekin yodlanadigan narsa kutilganidan ancha kam.
Bu darsda siz
- Uchta yangi qoʻshimchani oʻrganasiz: -ому, -ым, -ом
- Ayol jinsidagi -ой ning toʻrtta ishini koʻrasiz
- Butun sifat jadvalini bir joyda olasiz
- Savol soʻzi bilan tekshirish usulini oʻrganasiz
1. Uchta yangi kelishik
| Kelishik | erkak / oʻrta | ayol | koʻplik |
|---|---|---|---|
| Да́тельный | но́вому | но́вой | но́вым |
| Твори́тельный | но́вым | но́вой | но́выми |
| Предло́жный | о но́вом | о но́вой | о но́вых |
Yaʼni ayol jinsida toʻrtta kelishikda bitta shakl ishlatiladi: Р., Д., Т., П. — hammasi -ОЙ. Boshqacha shakl faqat ikkitasida: но́вая (И.п.) va но́вую (В.п.).
Bu PR-42 dagi мое́й bilan bir xil hodisa. Ayol jinsi sifatlarda eng oson jins.
2. Butun jadval — sifat toʻliq
| Kelishik | но́вый (erkak) | но́вая (ayol) | но́вое (oʻrta) | но́вые (koʻplik) |
|---|---|---|---|---|
| Имени́тельный | но́вый | но́вая | но́вое | но́вые |
| Роди́тельный | но́вого | но́вой | но́вого | но́вых |
| Да́тельный | но́вому | но́вой | но́вому | но́вым |
| Вини́тельный | но́вый / но́вого | но́вую | но́вое | но́вые / но́вых |
| Твори́тельный | но́вым | но́вой | но́вым | но́выми |
| Предло́жный | о но́вом | о но́вой | о но́вом | о но́вых |
Jadvalda 24 katak bor, lekin boshqa-boshqa shakl atigi sakkizta: но́вый, но́вая, но́вое, но́вые, но́вого, но́вому, но́вым, но́вой, но́вую, но́вых, но́выми, но́вом. Va ularning koʻpchiligi qayta-qayta takrorlanadi.
3. Savol soʻzi bilan tekshirish
како́му? → но́вому
каки́м? → но́вым
о како́м? → о но́вом
како́й? → но́вой
Yaʼni shaklni unutsangiz, savolni ayting va oxirini koʻchiring. Bu usul deyarli har doim ishlaydi.
4. Boshqa turdagi sifatlar
Hamma sifat но́вый kabi emas. Ikkita yana bor, va ular ham oʻsha naqsh boʻyicha ishlaydi — faqat unlisi boshqa:
| Turi | И.п. | Р.п. | Д.п. | Т.п. | П.п. |
|---|---|---|---|---|---|
| oddiy | но́вый | но́вого | но́вому | но́вым | о но́вом |
| urgʻu oxirda | большо́й | большо́го | большо́му | больши́м | о большо́м |
| yumshoq | си́ний | си́него | си́нему | си́ним | о си́нем |
5. Gaplarda
Я живу́ в большо́м го́роде, а рабо́таю в ма́леньком магази́не.
Katta shaharda yashayman, kichkina doʻkonda esa ishlayman.
Ikkalasi ham Предло́жный: sifat -ом, ot -е.
Я говорю́ с молоды́м води́телем о ста́ром го́роде.
Yosh haydovchi bilan eski shahar haqida gaplashyapman.
Bitta gapda ikkita kelishik: Твори́тельный (с молоды́м води́телем) va Предло́жный (о ста́ром го́роде).
Я иду́ по широ́кой у́лице к но́вому до́му.
Keng koʻcha boʻylab yangi uy tomon ketyapman.
Ikkala predlog ham Да́тельный oladi (PR-38): ayol jinsi -ой, erkak jinsi -ому.
Oʻzbekchada katta shaharda desangiz, bitta qoʻshimcha qoʻyasiz. Ruschada esa в большо́м го́роде — ikkita soʻz ham belgilanadi. Yaʼni ruscha bir xil maʼlumotni ikki marta aytadi.
Bu ortiqchadek koʻrinadi, lekin unda foyda bor: gapda soʻzlar uzoq turgan boʻlsa ham, siz qaysi sifat qaysi otga tegishli ekanini oxiridan bilib olasiz. Oʻzbekchada bu vazifani soʻz tartibi bajaradi (sifat har doim otdan oldin). Ruscha esa soʻz tartibini erkin qoldiradi va uning oʻrniga qoʻshimchaga ishonadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я живу́ в большо́й го́роде.
Я живу́ в большо́м го́роде — erkak jins П.п. -ом
Я иду́ по широ́кому у́лице.
по широ́кой у́лице — у́лица ayol jinsida
Я говорю́ с молодо́й води́телем.
с молоды́м води́телем — води́тель erkak jinsida
Мы в большы́м до́ме.
в большо́м до́ме — П.п. da -ом, va Ш dan keyin Ы yozilmaydi
Я ду́маю о но́вый до́ме.
о но́вом до́ме — sifat ham Предло́жный'ga kiradi
Mashq
1 Boʻsh joyga: Я живу́ в ___ го́роде. (большо́й)
Javobni koʻrish
большо́м. Предло́жный, erkak jins → -ом. Tekshiruv: о како́м? — о большо́м.
2 Boʻsh joyga: Я иду́ по ___ у́лице. (широ́кая)
Javobni koʻrish
широ́кой. По Да́тельный oladi, ayol jinsi esa -ой — va bu shakl toʻrtta kelishikda ishlatiladi.
3 Ayol jinsidagi sifat nechta kelishikda -ой boʻladi?
Javobni koʻrish
Toʻrtta: Роди́тельный, Да́тельный, Твори́тельный, Предло́жный. Boshqacha shakl faqat но́вая (И.п.) va но́вую (В.п.).
4 Boʻsh joyga: Я говорю́ с ___ дру́гом. (ста́рый)
Javobni koʻrish
ста́рым. Твори́тельный, erkak jins → -ым. Tekshiruv: с каки́м? — со ста́рым.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Я живу́ в большо́м до́ме. б) Я иду́ к но́вому учи́телю.
в) Я говорю́ с молодо́й води́телем. г) Я ду́маю о ста́рой
шко́ле.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — с молоды́м води́телем. Води́тель erkak jinsida, shuning uchun sifat ham erkak jinsida boʻlishi kerak.
Kalit soʻzlar
- большо́й → большо́мkatta (П.п.)
- ма́ленькийkichkina
- широ́кийkeng
- молодо́йyosh
- си́нийkoʻk
- како́му? каки́м?qanday? (Д.п., Т.п.)
- го́родshahar
- у́лицаkoʻcha
- кафе́kafe
- светyorugʻlik
🎯 Esda qoladigan narsa
- Д.п. -ому · Т.п. -ым · П.п. -ом (erkak va oʻrta).
- Ayol jinsi: -ой — toʻrtta kelishikda bitta shakl.
- Koʻplik: -ым, -ыми, -ых — jins yoʻq.
- Tekshiruv: savol soʻzining oxiri sifatning oxiri bilan bir xil — како́му? → но́вому.
- Ш, Ж, К, Г, Х dan keyin -и: больши́м, ру́сским.
- Ruscha maʼlumotni ikki marta aytadi (sifat + ot), shuning uchun soʻz tartibi erkin.