PR-47: Soʻroq soʻzlarining kelishiklari: кто, что, какой, чей, сколько
Soʻroq soʻzlari ham turlanadi — va bitta oddiy qoida bilan: savol JAVOB kutilayotgan kelishikda beriladi. Oʻzbekcha «kim, kimning, kimga» ham xuddi shunday ishlaydi.
PR-47: Soʻroq soʻzlarining kelishiklari: кто, что, какой, чей, сколько
PR-15 da siz soʻroq soʻzlarini oʻrgangan edingiz — кто, что, где, когда́. Oʻshanda ular oʻzgarmas soʻzlar boʻlib koʻringan edi. Endi maʼlum boʻladiki, ularning bir qismi turlanadi. Va buning ortida bitta juda oddiy gʻoya bor: savol javob kutilayotgan kelishikda beriladi.
Bu darsda siz
- Кто va что ni oltita kelishikda soʻraysiz
- Како́й va чей ni turlaysiz
- Savol va javob bir xil kelishikda boʻlishini koʻrasiz
- Oʻzbekcha soʻroq soʻzlari bilan solishtirasiz
1. Кто va что
| Kelishik | кто | что | Misol |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто | что | Кто пришёл? |
| Роди́тельный | кого́ | чего́ | У кого́ есть ру́чка? |
| Да́тельный | кому́ | чему́ | Кому́ ты пи́шешь? |
| Вини́тельный | кого́ | что | Кого́ ты ждёшь? |
| Твори́тельный | кем | чем | С кем ты идёшь? |
| Предло́жный | о ком | о чём | О чём э́та кни́га? |
Va diqqat qiling: кто jonli otlar kabi turlanadi (Р.п. = В.п. — кого́), что esa jonsizlar kabi (Р.п. чего́, lekin В.п. что). Yaʼni PR-32 dagi jonlilik qoidasi soʻroq soʻzlarida ham ishlaydi.
2. Savol va javob — bir xil kelishikda
| Savol | Javob | Kelishik |
|---|---|---|
| Кто э́то? | Брат. | Имени́тельный |
| У кого́ есть кни́га? | У бра́та. | Роди́тельный |
| Кому́ ты пи́шешь? | Бра́ту. | Да́тельный |
| Кого́ ты ждёшь? | Бра́та. | Вини́тельный |
| С кем ты идёшь? | С бра́том. | Твори́тельный |
| О ком ты ду́маешь? | О бра́те. | Предло́жный |
Bu amalda juda foydali: agar javobning shaklini bilmasangiz, savolni ayting va uning shaklini koʻchiring. Bu PR-44 dagi sifat hiylasining kengaytirilgan varianti.
3. Како́й — sifat kabi turlanadi
| Kelishik | erkak | ayol | koʻplik |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | како́й | кака́я | каки́е |
| Роди́тельный | како́го | како́й | каки́х |
| Да́тельный | како́му | како́й | каки́м |
| Вини́тельный | како́й / како́го | каку́ю | каки́е / каки́х |
| Твори́тельный | каки́м | како́й | каки́ми |
| Предло́жный | о како́м | о како́й | о каки́х |
Jadval tanish koʻrinadi — chunki bu aynan sifat naqshi (PR-43, PR-44). Va ayol jinsida yana oʻsha: како́й toʻrtta kelishikda.
4. Чей — «kimniki?»
| Jins / son | Bosh shakl | Misol |
|---|---|---|
| erkak | чей | Чей э́то дом? |
| ayol | чья | Чья э́то кни́га? |
| oʻrta | чьё | Чьё э́то окно́? |
| koʻplik | чьи | Чьи э́то кни́ги? |
Turlangan shakllari мой kabi ishlaydi (PR-42): чьего́, чьему́, чьим, о чьём, чьей, чью. Amalda esa bosh kelishik shakllari eng koʻp kerak boʻladi — чей? чья? чьё? чьи?
kim · kimning · kimga · kimni · kimda · kimdan
кто · кого́ · кому́ · кого́ · о ком · от кого́
nima · nimaning · nimaga · nimani · nimada
что · чего́ · чему́ · что · о чём
Va eng muhimi: oʻzbekchada ham savol va javob bir xil kelishikda boʻladi. «Kimga yozding?» — «Akamga». «Kimni kutyapsan?» — «Akamni». Yaʼni bugungi qoida siz uchun mutlaqo tabiiy — uni faqat ruscha shakllarga koʻchirish qoladi.
5. Ско́лько
Ско́лько deyarli har doim bosh shaklda ishlatiladi va undan keyin Роди́тельный keladi (PR-36):
— Ско́лько
книг ты чита́ешь?
— Пять книг в ме́сяц.
— Nechta kitob oʻqiysan?
— Oyiga besh kitob.
Savolda ham, javobda ham koʻplik Роди́тельный — книг. Qoida bir xil ishlaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Кто ты ждёшь?
Кого́ ты ждёшь? — javob Вини́тельный'da, savol ham
Кто ты пи́шешь?
Кому́ ты пи́шешь? — писа́ть Да́тельный oladi
С кто ты идёшь?
С кем ты идёшь? — predlog kelishikni tanlaydi
Чей э́то кни́га?
Чья э́то кни́га? — кни́га ayol jinsida
О что э́та кни́га?
О чём э́та кни́га? — Предло́жный shakli
Mashq
1 Bu javobga savol tuzing: — Бра́ту.
Javobni koʻrish
Кому́? Javob Да́тельный'da (бра́ту), demak savol ham: Кому́ ты пи́шешь?
2 Bu javobga savol tuzing: — С бра́том.
Javobni koʻrish
С кем? Predlog ham savolga koʻchadi. Javob Твори́тельный'da, demak savol с кем.
3 кто yoki кого́? ___ ты ви́дишь?
Javobni koʻrish
Кого́. Ви́деть Вини́тельный oladi, va кто jonli otlar kabi turlanadi — В.п. da кого́.
4 чей / чья / чьё / чьи? ___ э́то ключи́?
Javobni koʻrish
Чьи. Ключи́ — koʻplik, demak koʻplik shakli. Чей otga jins va son boʻyicha moslashadi, xuddi мой kabi.
5
Qaysi savol notoʻgʻri?
а) Кому́ ты звони́шь? б) О чём вы говори́те?
в) Кто ты ждёшь? г) С кем она́ рабо́тает?
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Кого́ ты ждёшь? Javob бра́та boʻlardi, yaʼni Вини́тельный — demak savol ham shu kelishikda.
Kalit soʻzlar
- кого́? кому́? кем?kimni? kimga? kim bilan?
- чего́? чему́? чем?nimaning? nimaga? nima bilan?
- о ком? о чём?kim haqida? nima haqida?
- како́й?qanday?
- чей? чья?kimniki?
- ско́лько?qancha?
- уга́дыватьtopmoq, taxmin qilmoq
- отве́тjavob
- игра́oʻyin
- по о́чередиnavbat bilan
🎯 Esda qoladigan narsa
- Bitta qoida: savol javob kutilayotgan kelishikda beriladi.
- Кто jonli otlar kabi turlanadi (Р.п. = В.п. = кого́), что jonsizlar kabi.
- Predlog savoldan javobga koʻchadi: у кого́? — у бра́та.
- Како́й sifat kabi turlanadi; ayol jinsida како́й toʻrtta kelishikda.
- Чей otga jins va son boʻyicha moslashadi: чей, чья, чьё, чьи.
- Ско́лько dan keyin Роди́тельный.
- Oʻzbekcha soʻroq soʻzlari ham turlanadi (kim, kimning, kimga…) — bu qoida siz uchun tabiiy.