PR-46: Koʻplik kelishiklari 2 — Дательный, Винительный, Творительный, Предложный
Kechagi vaʼda bajariladi: bu — butun blokdagi eng oson dars. Uchta qoʻshimcha, jins umuman yoʻq, istisno deyarli yoʻq. Va shu bilan kelishiklar tugaydi.
PR-46: Koʻplik kelishiklari 2 — Дательный, Винительный, Творительный, Предложный
Kecha men sizga bir narsani vaʼda qilgan edim: «ertangi dars eng osoni». Mana u. Koʻplikda qolgan kelishiklar jinsga umuman qaramaydi — erkak, ayol, oʻrta, hammasi bir xil qoʻshimcha oladi. Uchta qoʻshimcha, tamom. Va bu dars bilan butun kelishik tizimi yopiladi.
Bu darsda siz
- Uchta qoʻshimchani oʻrganasiz: -АМ, -АМИ, -АХ
- Koʻplikda jins yoʻqolishini koʻrasiz
- Вини́тельный'ning jonlilikka qarab tanlanishini bilasiz
- Ikkita istisnoni yodlaysiz: детьми́, людьми́
1. Jins yoʻqoladi
| Kelishik | дома́ (erkak) | кни́ги (ayol) | о́кна (oʻrta) |
|---|---|---|---|
| Да́тельный | дома́м | кни́гам | о́кнам |
| Твори́тельный | дома́ми | кни́гами | о́кнами |
| Предло́жный | о дома́х | о кни́гах | об о́кнах |
Yodlash uchun uchta bogʻin kifoya: АМ — АМИ — АХ. Ovoz chiqarib uch marta ayting. Bu — rus kelishik tizimidagi eng oson narsa.
Yumshoq oʻzaklarda ular -ЯМ, -ЯМИ, -ЯХ boʻladi (моря́м, моря́ми, о моря́х) — lekin bu bir xil qoʻshimcha, faqat yumshoq variantda.
2. Вини́тельный — oʻsha jonlilik qoidasi
Jonsiz = Имени́тельный
Я ви́жу дома́.
Я чита́ю кни́ги.
Shakl bosh kelishik bilan bir xil.
Jonli = Роди́тельный
Я ви́жу друзе́й.
Я жду дете́й.
Shakl koʻplik Роди́тельный bilan bir xil (PR-45).
Yaʼni Вини́тельный koʻplikda ham yangi shakl yaratmaydi — u yo И.п. ni, yo Р.п. ni takrorlaydi. Bu PR-32 dagi qoidaning oʻsha oʻzi, faqat endi koʻplikda.
3. Ikkita istisno
| Soʻz | Д.п. | Т.п. | П.п. |
|---|---|---|---|
| де́ти | де́тям | детьми́ (!) | о де́тях |
| лю́ди | лю́дям | людьми́ (!) | о лю́дях |
| друзья́ | друзья́м | друзья́ми | о друзья́х |
| дере́вья | дере́вьям | дере́вьями | о дере́вьях |
Я говорю́ с людьми́ — odamlar bilan gaplashaman.
Она́ рабо́тает с детьми́ — bolalar bilan ishlaydi.
Ikkitasini birga yodlang — ular qofiyalanadi.
4. Sifat bilan birga
Sifatning koʻplik shakllari PR-44 dan tanish, va ular bu yerda ot bilan birga ishlaydi:
| Kelishik | Sifat | Ot | Birga |
|---|---|---|---|
| Да́тельный | но́вым | друзья́м | но́вым друзья́м |
| Твори́тельный | ра́зными | людьми́ | с ра́зными людьми́ |
| Предло́жный | ста́рых | друзья́х | о ста́рых друзья́х |
Я пишу́ ста́рым друзья́м и рабо́таю с ра́зными людьми́.
Eski doʻstlarga yozaman va turli odamlar bilan ishlayman.
Ikkita kelishik: Да́тельный (-ым …-ям) va Твори́тельный (-ыми …-ьми́). Sifat va ot birga oʻzgardi.
Oʻzbekchada koʻplik va kelishik alohida ikkita qoʻshimcha:
doʻst-lar-ga · doʻst-lar-da · doʻst-lar-dan
Ruschada ham xuddi shunday ishlaydi — koʻplik oʻzagi bir marta yasaladi, keyin unga kelishik qoʻshimchasi qoʻyiladi:
друзь-я́м · о друзь-я́х · с друзь-я́ми
Ikkala tilda ham jins koʻplikda ahamiyatini yoʻqotadi. Shuning uchun bu dars siz uchun tabiiy tuyuladi: koʻplikda ruscha oʻzbekchaga eng yaqin holatga keladi.
5. Kelishiklar bloki yopildi
PR-29 da siz xaritani koʻrgan edingiz. Oʻn sakkiz dars oʻtdi va endi xaritada boʻsh joy qolmadi: oltita kelishik, otlarda, olmoshlarda, egalik olmoshlarida, sifatlarda va koʻplikda.
Keyingi darslarda (PR-47…50) yangi tizim yoʻq — ular mustahkamlash va tartibga solish: soʻroq soʻzlari, predloglar xaritasi, sana va vaqt, va yakuniy takror. Shundan keyin Block E boshlanadi — feʼl turi (вид), rus tilining ikkinchi katta tizimi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я говорю́ с лю́дями.
Я говорю́ с людьми́ — ikkita istisnodan biri
Она́ рабо́тает с де́тями.
Она́ рабо́тает с детьми́ — ikkinchi istisno
Я пишу́ ста́рым друзьёв.
Я пишу́ ста́рым друзья́м — Да́тельный -ям
Я ду́маю о друзья́м.
Я ду́маю о друзья́х — Предло́жный -ях
Я ви́жу друзья́.
Я ви́жу друзе́й — jonli, demak Роди́тельный shakli
Mashq
1 Boʻsh joyga: Я пишу́ ___. (друзья́)
Javobni koʻrish
друзья́м. Писа́ть Да́тельный oladi (PR-37), koʻplik Да́тельный esa -ам / -ям. Yumshoq oʻzak, demak -ям.
2 Boʻsh joyga: Я говорю́ с ___. (лю́ди)
Javobni koʻrish
людьми́ — «лю́дями» emas! Bu ikkita istisnodan biri. Ikkinchisi — детьми́. Ular qofiyalanadi, shuning uchun birga yodlanadi.
3 Boʻsh joyga: Я ду́маю о ___. (но́вые города́)
Javobni koʻrish
но́вых города́х. Предло́жный koʻplik: sifat -ых, ot -ах. Jins bu yerda umuman ishlamaydi.
4
Bu ikki gapdan qaysi birida shakl oʻzgaradi va nega?
Я ви́жу дома́. · Я ви́жу друзе́й.
Javobni koʻrish
Ikkinchisida. Друзья́ — jonli, shuning uchun Вини́тельный Роди́тельный shaklini oladi: друзе́й. Дома́ jonsiz, demak oʻzgarmaydi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Я пишу́ ста́рым друзья́м. б) Я ду́маю о де́тях.
в) Я говорю́ с лю́дями. г) Я ви́жу но́вые дома́.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — с людьми́. Qolgan uchtasi toʻgʻri: друзья́м (Д.п. -ям), о де́тях (П.п. -ях), но́вые дома́ (В.п., jonsiz — oʻzgarmaydi).
Kalit soʻzlar
- -ам / -ями / -ахkoʻplik Д./Т./П.
- друзья́мdoʻstlarga
- с людьми́odamlar bilan
- с детьми́bolalar bilan
- о города́хshaharlar haqida
- глаза́миkoʻzlar bilan
- ра́зныеturli
- дороги́еaziz(lar)
- разгово́рsuhbat
- сле́дующийkeyingi
🎯 Esda qoladigan narsa
- Koʻplikda jins yoʻqoladi — uchta jins uchun bitta qoʻshimcha.
- АМ — АМИ — АХ (yumshoq oʻzakda ЯМ — ЯМИ — ЯХ).
- Вини́тельный yangi shakl yaratmaydi: jonsiz = И.п., jonli = Р.п.
- Ikkita istisno: детьми́ va людьми́.
- Sifat ham koʻplikda jinssiz: -ым, -ыми, -ых.
- Oʻzbekchada ham koʻplik va kelishik alohida qoʻshimchalar (doʻst-lar-ga) — bu yerda ikki til eng yaqin turadi.
- Kelishiklar bloki yopildi. PR-47…50 — mustahkamlash.