PR-48: Predlog xaritasi: qaysi predlog qaysi kelishikni talab qiladi
Yigirma dars davomida predloglar bittalab berildi. Bugun ular bitta xaritaga yigʻiladi — va maʼlum boʻladiki, ular tasodifiy emas: har bir kelishikning oʻz predloglari bor.
PR-48: Predlog xaritasi: qaysi predlog qaysi kelishikni talab qiladi
Rus tilida predlog kelishikni tanlaydi — buni siz PR-29 dan beri bilasiz. Lekin shu paytgacha predloglar bittalab, oʻz darsida berildi: в va на PR-30 da, о PR-31 da, из va от PR-35 da, к va по PR-38 da, над va под PR-40 da. Bugun ularni bitta xaritaga yigʻamiz. Yangi hech narsa yoʻq — faqat tartib.
Bu darsda siz
- Butun predlog xaritasini bir joyda koʻrasiz
- Ikki kelishik oladigan predloglarni ajratasiz
- Antonim juftliklarni topasiz: в ↔ из, к ↔ от
- Yodlash strategiyasini olasiz
1. Xarita
| Kelishik | Predloglar | Misol |
|---|---|---|
| Роди́тельный | из · с · от · до · у · без · для · о́коло · по́сле | из шко́лы · без са́хара |
| Да́тельный | к · по | к бра́ту · по у́лице |
| Вини́тельный | в · на · че́рез · за | в шко́лу · че́рез мост |
| Твори́тельный | с · над · под · за · пе́ред · ме́жду · ря́дом с | с бра́том · под столо́м |
| Предло́жный | в · на · о (об, обо) · при | в шко́ле · о кни́ге |
1. Роди́тельный eng koʻp predlog oladi — toʻqqiztasi. Shuning uchun u rus tilidagi eng koʻp uchraydigan kelishik. Agar predlogni bilmasangiz va taxmin qilish kerak boʻlsa — Роди́тельный eng ehtimolli javob.
2. Да́тельный faqat ikkita — к va по. Bu roʻyxatni yodlash bir daqiqa vaqt oladi.
Va Имени́тельный jadvalda yoʻq: bosh kelishik hech qachon predlog bilan kelmaydi. Bu ham foydali qoida.
2. Ikki kelishik oladigan predloglar
Uchta predlog ikki xil ishlaydi — va farqni maʼno hal qiladi:
| Predlog | Qayerda? (harakat yoʻq) | Qayerga? (harakat bor) |
|---|---|---|
| в | в шко́ле — Предло́жный | в шко́лу — Вини́тельный |
| на | на рабо́те — Предло́жный | на рабо́ту — Вини́тельный |
| за | за до́мом — Твори́тельный | за дом — Вини́тельный |
Harakat yoʻq (turibman, yashayman, ishlayman) → joy kelishigi.
Harakat bor (ketyapman, qoʻyyapman) → Вини́тельный.
Bu qoidani feʼldan bilib olasiz: быть, жить, рабо́тать, стоя́ть, лежа́ть — joy. Идти́, е́хать, класть — harakat.
3. Antonim juftliklar
Predloglarni yakka emas, juft qilib yodlang — shunda ular ikki barobar tez oʻtiradi:
| Qayerga? | Qayerdan? | Izoh |
|---|---|---|
| в шко́лу | из шко́лы | ichiga ↔ ichidan |
| на рабо́ту | с рабо́ты | ustiga ↔ ustidan |
| к врачу́ | от врача́ | odam tomon ↔ odamdan |
| до шко́лы | по́сле уро́ка | joy chegarasi ↔ vaqt chegarasi |
Uchta juftlik — uchta qoida. Va ularning hammasi PR-30 dagi В/НА roʻyxatiga tayanadi: soʻz в olsa, «dan» uchun из; на olsa — с.
Oʻzbekchada bu maʼnolar qoʻshimcha yoki koʻmakchi bilan beriladi va ular soʻzdan keyin turadi: maktabga, maktabdan, stol ustida, uy oldida.
Ruschada esa predlog soʻzdan oldin turadi va ot ham oʻzgaradi: в шко́лу, из шко́лы, на столе́, пе́ред до́мом.
Yaʼni ruscha maʼlumotni ikki joyda koʻrsatadi — predlogda va qoʻshimchada. Bu koʻproq ish, lekin xato qilish qiyinroq: agar ikkalasi mos kelmasa, xato darrov koʻrinadi.
4. Yodlash strategiyasi
- Predlogni yakka yodlamang — uni butun ibora bilan yodlang: в шко́ле, на рабо́ту, под столо́м.
- Juftlab yodlang: в ↔ из, на ↔ с, к ↔ от.
- Da'telniyni alohida yodlang — u faqat ikkita: к va по.
- Qolganda Роди́тельный — u eng koʻp predlog oladi.
Я е́ду на рабо́ту на метро́, а по́сле рабо́ты иду́ пешко́м.
Ishga metroda boraman, ishdan keyin esa piyoda yuraman.
Bitta gapda uchta predlog: на рабо́ту (В.п., manzil), на метро́ (П.п., vosita — метро́ turlanmaydi), по́сле рабо́ты (Р.п., vaqt).
Koʻp uchraydigan xatolar
Я иду́ к шко́лу.
Я иду́ в шко́лу — joy uchun В, odam uchun К
Я е́ду из рабо́ты.
Я е́ду с рабо́ты — на рабо́те → demak С
Кни́га под стол.
Кни́га под столо́м — harakat yoʻq, demak Твори́тельный
Я живу́ в го́род.
Я живу́ в го́роде — жить harakat emas
по у́лицу
по у́лице — ПО har doim Да́тельный oladi
Mashq
1 По qaysi kelishikni oladi?
Javobni koʻrish
Да́тельный. Va Да́тельный faqat ikkita predlog oladi: к va по. Bu roʻyxatni yodlash oson.
2
Bu ikki iboraning farqi nima?
за до́мом · за дом
Javobni koʻrish
За до́мом — uy orqasida (harakat yoʻq, Твори́тельный). За дом — uy orqasiga (harakat bor, Вини́тельный). Bir xil predlog, ikki kelishik.
3 Qaysi kelishik hech qachon predlog bilan kelmaydi?
Javobni koʻrish
Имени́тельный (bosh kelishik). U gapning egasi, va ega hech qachon predlog olmaydi. Aksincha — Предло́жный hech qachon predlogSIZ kelmaydi.
4 Bu iboraning juftini toping: к врачу́
Javobni koʻrish
от врача́. К (Да́тельный) va от (Роди́тельный) — antonim juftlik: odam tomon ↔ odamdan.
5
Qaysi gapda predlog va kelishik mos kelmaydi?
а) Я живу́ в го́роде. б) Я иду́ в го́род.
в) Кни́га лежи́т под стол. г) Мы идём к врачу́.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Кни́га лежи́т под столо́м. Лежа́ть harakat emas, demak Твори́тельный kerak. Под стол faqat harakat bilan boʻlardi: Я кладу́ кни́гу под стол.
Qolgan uchtasi toʻgʻri: живу́ в го́роде (harakat yoʻq → П.п.), иду́ в го́род (harakat bor → В.п.), к врачу́ (К har doim Д.п.).
Kalit soʻzlar
- предло́гpredlog
- че́резorqali, -dan (kesib oʻtib)
- ме́ждуorasida
- ря́дом сyonida
- метро́metro (turlanmaydi)
- пешко́мpiyoda
- ста́нцияbekat, stansiya
- вы́ходchiqish
- потеря́тьсяadashmoq
- наприме́рmasalan
🎯 Esda qoladigan narsa
- Predlog kelishikni tanlaydi — bu butun tizimning kaliti.
- Роди́тельный eng koʻp predlog oladi (toʻqqizta), Да́тельный eng kam (ikkita: к, по).
- Имени́тельный hech qachon predlog olmaydi; Предло́жный hech qachon predlogsiz kelmaydi.
- Uchta predlog ikki kelishik oladi: в, на, за — farqni harakat hal qiladi.
- Juftlab yodlang: в ↔ из, на ↔ с, к ↔ от.
- Predlogni yakka emas, butun ibora bilan yodlang.