PR-50: Kelishiklar — umumiy takror va tirik gaplarda mashq
Yigirma ikki dars, oltita kelishik — va bugun ular bitta tizimga yigʻiladi. Bu darsda yangi shakl yoʻq, lekin yangi narsa bor: kelishikni tanlashning amaliy tartibi.
PR-50: Kelishiklar — umumiy takror va tirik gaplarda mashq
PR-29 da xarita bor edi. Bugun — manzil. Yigirma ikki dars ichida siz oltita kelishikni otlarda, olmoshlarda, egalik olmoshlarida, sifatlarda va koʻplikda koʻrdingiz. Bugun yangi shakl yoʻq. Lekin yangi narsa bor, va u amaliy: gap tuzayotganda kelishikni qanday tanlash.
Bu darsda siz
- Butun tizimni bitta jadvalda koʻrasiz
- Kelishikni tanlashning uchta qadamini oʻrganasiz
- Butun blokdagi eng koʻp xatolarni bir joyda koʻrib chiqasiz
- Tirik gapni soʻzma-soʻz tahlil qilasiz
1. Butun tizim — bitta jadval
| Kelishik | Savoli | моя́ но́вая кни́га | Asosiy ishi |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто? что? | моя́ но́вая кни́га | ega; lugʻat shakli |
| Роди́тельный | кого́? чего́? | мое́й но́вой кни́ги | egalik · yoʻqlik · miqdor · 9 predlog |
| Да́тельный | кому́? чему́? | мое́й но́вой кни́ге | kimga · holat · yosh · к, по |
| Вини́тельный | кого́? что? | мою́ но́вую кни́гу | toʻldiruvchi · manzil · vaqt |
| Твори́тельный | кем? чем? | мое́й но́вой кни́гой | asbob · hamroh · kasb · joy |
| Предло́жный | о ком? о чём? | о мое́й но́вой кни́ге | qayerda · nima haqida |
Va ayol jinsida yana oʻsha yengillik: мое́й но́вой кни́ги / кни́ге / кни́гой — sifat va olmosh uchta kelishikda bir xil koʻrinadi.
2. Kelishikni tanlash — uch qadam
- Predlog bormi? Agar bor boʻlsa — u tanlaydi. PR-48 dagi xarita: к, по → Д.п.; из, от, до, у, без, для, о́коло, по́сле, с → Р.п.; над, под, за, пе́ред, ме́жду, с → Т.п.; о → П.п. Va в, на — harakat boʻlsa В.п., boʻlmasa П.п.
- Predlog yoʻq boʻlsa — soʻzning ishi nima?
Ega? → И.п. · Kimni/nimani? → В.п. · Kimniki? → Р.п. · Kimga? → Д.п. · Nima bilan? → Т.п. - Jins va son — qoʻshimchani tanlaydi. Va sifat bilan olmosh otga ergashadi.
В.п.: чита́ть, ви́деть, знать, люби́ть, ждать, де́лать
Д.п.: дать, сказа́ть, писа́ть, звони́ть, помога́ть, отвеча́ть, меша́ть
Р.п.: нет + ot
Т.п.: рабо́тать (kem), стать (kem)
П.п.: ду́мать о, говори́ть о, мечта́ть о
3. Tirik gap — soʻzma-soʻz
У́тром я иду́ в шко́лу и говорю́ с учи́телем о но́вой кни́ге.
Ertalab maktabga boraman va oʻqituvchi bilan yangi kitob haqida gaplashaman.
| Soʻz | Nega shu shaklda | Kelishik |
|---|---|---|
| у́тром | kun qismi — predlogsiz | Твори́тельный |
| я | ega | Имени́тельный |
| в шко́лу | harakat bor — manzil | Вини́тельный |
| с учи́телем | predlog С — hamroh | Твори́тельный |
| о но́вой кни́ге | predlog О — mavzu | Предло́жный |
Bitta gapda toʻrtta kelishik. Va siz ularning hammasini oʻylab oʻtirmasdan tanlashingiz kerak — aynan shuning uchun mashq kerak, jadval emas.
4. Butun blokdagi eng koʻp xatolar
Я в шко́ла. · Я иду́ в шко́ле.
Я в шко́ле (qayerda) · Я иду́ в шко́лу (qayerga)
Бра́та кни́га.
Кни́га бра́та — egasi orqada, oʻzbekchaning teskarisi
У меня́ нет кни́га. · Я иду́ из рабо́ты.
нет кни́ги · с рабо́ты — «нет» Р.п. oladi, рабо́та НА oladi
Я помога́ю бра́та. · Я пишу́ с ру́чкой.
помога́ю бра́ту (Д.п.) · пишу́ ру́чкой (asbob — predlogsiz)
Я два́дцать лет. · У его́ есть маши́на.
Мне два́дцать лет · У него́ — predlogdan keyin Н
пять кни́ги · мно́го челове́ков
пять книг · мно́го люде́й
Nima toʻgʻri keldi: beshta kelishik oʻzbekchada bor va deyarli aniq mos tushdi — -ning (Р.п.), -ga (Д.п.), -ni (В.п.), -da (П.п.), -dan (Р.п. predloglar bilan). Shuning uchun siz kelishik tushunchasini oʻrganmadingiz — siz uni allaqachon bilardingiz.
Nima yangi edi: bittagina kelishik — Твори́тельный — oʻzbekchada alohida shakl sifatida yoʻq. Va uchta qiyinchilik: jins (oʻzbekchada umuman yoʻq), predloglar (ular soʻzdan oldin turadi va kelishikni tanlaydi), urgʻuning koʻchishi.
Yaʼni yigirma ikki dars ichida siz aslida bitta yangi tushuncha va oʻntacha qoʻshimchalar toʻplami oʻrgandingiz. Qolgani — oʻzbek tilidan koʻchirish edi. Bu — kichkina ish emas, lekin u siz oʻylagandan kichikroq.
5. Keyin nima boʻladi
Kelishiklar tugadi. Keyingi darsdan Block E boshlanadi va unda rus tilining ikkinchi katta tizimi keladi — вид (feʼl turi).
Farqni bir jumlada aytish mumkin: kelishik otga tegishli edi va u soʻzning gapdagi ishini koʻrsatardi. Вид esa feʼlga tegishli va u harakatning tugagan-tugamaganini koʻrsatadi. Yangi tizim, lekin oʻsha usul: oʻzbekcha bilan solishtirib, qadam-baqadam.
Mashq
1 Kelishikni tanlashning birinchi qadami nima?
Javobni koʻrish
Predlog bormi? Agar bor boʻlsa, u kelishikni tanlaydi va boshqa hech narsa oʻylanmaydi. Predlog yoʻq boʻlsagina soʻzning gapdagi ishiga qaraladi.
2
Bu gapdagi har bir soʻzning kelishigini ayting.
Ве́чером я пишу́ бра́ту письмо́.
Javobni koʻrish
Ве́чером — Твори́тельный (kun qismi). Я — Имени́тельный (ega). Бра́ту — Да́тельный (kimga). Письмо́ — Вини́тельный (nimani; oʻrta jins, oʻzgarmaydi).
3 Boʻsh joyga: Я говорю́ с ___ ___ ___. (мой ста́рый друг)
Javobni koʻrish
мои́м ста́рым дру́гом. С Твори́тельный oladi; uchta soʻz ham birga oʻzgaradi — olmosh -им, sifat -ым, ot -ом.
4
Nega bu ikki gap boshqa kelishik oladi?
Я рабо́таю в магази́не. · Я иду́ в магази́н.
Javobni koʻrish
Feʼl hal qiladi. Рабо́тать — harakat emas, demak joy: Предло́жный. Идти́ — harakat, demak manzil: Вини́тельный. Predlog ikkala gapda ham bir xil.
5 Oʻzbek tilida qaysi ruscha kelishikning aniq juftligi yoʻq?
Javobni koʻrish
Твори́тельный. Oʻzbekchada bu maʼno alohida kelishik bilan emas, «bilan» soʻzi bilan beriladi. Qolgan beshtasining juftligi bor — shuning uchun ular ancha tez oʻrganildi.
Kalit soʻzlar
- паде́жkelishik
- оконча́ниеqoʻshimcha
- предло́гpredlog
- родjins
- видfeʼl turi
- зда́ниеbino
- стадио́нstadion
- доро́гаyoʻl
- знакbelgi
- про́стоshunchaki
🎯 Esda qoladigan narsa
- Uch qadam: predlog bormi → soʻzning ishi nima → jins va son.
- Predlog bor boʻlsa, u tanlaydi — boshqa hech narsa oʻylanmaydi.
- Egalik olmoshi, sifat va ot doim birga oʻzgaradi.
- Feʼl ham kelishikni talab qiladi: помога́ть → Д.п., рабо́тать кем → Т.п.
- Oʻzbekchada beshta kelishikning juftligi bor. Yangi boʻlgani bittasi — Твори́тельный.
- Uchta qiyinchilik edi: jins, predloglar, urgʻu.
- Keyingi tizim — вид: kelishik otga tegishli edi, вид feʼlga.