PR-51: Вид — tugallanmagan va tugallangan feʼl (что делать? / что сделать?)
Rus tilining ikkinchi katta tizimi boshlanadi. Har bir feʼl ikki turdan biriga tegishli: jarayon yoki natija. Va bu tushuncha oʻzbekchada ham bor — faqat boshqa joyda yashaydi.
PR-51: Вид — tugallanmagan va tugallangan feʼl (что делать? / что сделать?)
Kelishiklar tugadi. Bugundan boshlab rus tilining ikkinchi katta tizimi ochiladi — вид (feʼl turi). Kelishik otga tegishli edi. Вид feʼlga tegishli, va u bitta savolga javob beradi: harakat tugadimi yoki yoʻqmi?
Yaxshi xabar shu: bu tushuncha oʻzbekchada bor. Siz uni har kuni ishlatasiz. Faqat u boshqa joyda yashaydi — va bugungi darsning butun maqsadi shuni koʻrsatish.
Bu darsda siz
- Ikkita vidni ajratasiz: НСВ va СВ
- Ularning savollarini bilasiz: что де́лать? / что сде́лать?
- Чита́л va прочита́л farqini tushunasiz
- Nega СВ da hozirgi zamon yoʻqligini bilasiz
НСВ — что де́лать?
чита́ть
Jarayon, takror, odat. «Oʻqirdim, oʻqiyapman, oʻqib turaman.»
СВ — что сде́лать?
прочита́ть
Natija, bir marta, oxirigacha. «Oʻqib chiqdim.»
1. Ikkita savol
Rus tilida har bir feʼl ikkita savoldan biriga javob beradi:
| Savol | Vid | Toʻliq nomi | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| что де́лать? | НСВ | несоверше́нный вид | tugallanmagan |
| что сде́лать? | СВ | соверше́нный вид | tugallangan |
Va koʻpincha buni koʻz bilan ham koʻrasiz: СВ feʼllarda odatda qoʻshimcha bir boʻlak boʻladi — чита́ть → прочита́ть, писа́ть → написа́ть, де́лать → сде́лать.
2. Чита́л va прочита́л
Вчера́ ве́чером я чита́л кни́гу.
Kecha kechqurun kitob oʻqidim (oʻqib oʻtirdim).
НСВ — jarayon. Nima qilganim aytilyapti, natija emas. Kitob tugadimi — nomaʼlum, va bu muhim emas.
Вчера́ я прочита́л кни́гу.
Kecha kitobni oʻqib chiqdim.
СВ — natija. Kitob tugadi. Endi men uning oxirini bilaman.
Ты чита́л э́ту кни́гу? — «Bu kitob bilan tanishmisan?» Javob: ha, koʻrganman, bilaman.
Ты прочита́л э́ту кни́гу? — «Oxirigacha oʻqib chiqdingmi?» Javob: ha, tugatdim.
Birinchisiga «ha» deb javob berib, ikkinchisiga «yoʻq» deyish mumkin — va bu ziddiyat emas.
3. НСВ nima uchun ishlatiladi
1Jarayon
Я чита́л два часа́.
Ikki soat oʻqidim — davomiylik.
2Takror
Я чита́л э́ту кни́гу три ра́за.
Uch marta — takroriy.
3Odat
Ка́ждый ве́чер я чита́ю.
Har kuni — odat.
4Fakt
Ты чита́л Толсто́го?
Umuman: tanishmisan?
4. СВ nima uchun ishlatiladi
1Natija
Я прочита́л кни́гу.
Kitob tugadi.
2Bir marta
Он позвони́л у́тром.
Bir marta qoʻngʻiroq qildi.
3Ketma-ketlik
Он пришёл, сел и написа́л письмо́.
Uch tugagan ish, ketma-ket.
4Kutilgan natija
Наконе́ц он поня́л.
Nihoyat tushundi.
oʻqidim — oddiy oʻtgan zamon
oʻqib chiqdim — oxirigacha, tugatdim
yozdim · yozib qoʻydim
yedim · yeb qoʻydim
Yaʼni oʻzbekchada tugallanganlikni ikkinchi feʼl koʻrsatadi — chiqmoq, qoʻymoq, bermoq, olmoq, yubormoq. U asosiy feʼlning yonida turadi.
Rus tilida esa u feʼlning ichiga kiradi: чита́ть → прочита́ть. Bitta soʻz, ikkita maʼno.
Va bitta muhim farq bor. Oʻzbekchada oʻqidim — neytral: u tugagan-tugamaganini aytmaydi. Ruschada esa neytral shakl yoʻq. Har safar tanlash kerak: чита́л mi yoki прочита́л mi. Aynan shu narsa vidni qiyin qiladi — qoida emas, majburiy tanlov.
5. СВ da hozirgi zamon yoʻq
НСВ — uchala zamon: чита́л · чита́ю · бу́ду чита́ть
СВ — faqat ikkita: прочита́л · —— · прочита́ю
Va diqqat: прочита́ю hozirgi zamonga oʻxshaydi, lekin u kelasi zamon. Bu PR-24 da vaʼda qilingan «ikkinchi kelasi zamon» — endi siz uning nima ekanini bilasiz.
| Vid | Kecha | Bugun | Ertaga |
|---|---|---|---|
| НСВ — чита́ть | чита́л | чита́ю | бу́ду чита́ть |
| СВ — прочита́ть | прочита́л | — (yoʻq) | прочита́ю |
6. Lugʻatda feʼllar juftlab beriladi
Shuning uchun rus lugʻatlarida feʼllar ikkitadan yoziladi:
| НСВ | СВ | Maʼnosi |
|---|---|---|
| чита́ть | прочита́ть | oʻqimoq |
| писа́ть | написа́ть | yozmoq |
| де́лать | сде́лать | qilmoq |
| смотре́ть | посмотре́ть | qaramoq |
| звони́ть | позвони́ть | qoʻngʻiroq qilmoq |
| учи́ть | вы́учить | yodlamoq |
Yangi feʼlni yodlaganda uni juft holda yodlang. Bu qoʻshimcha ish emas — bu vaqtni tejaydi, chunki keyin oʻylab oʻtirmaysiz.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я прочита́ю сейча́с. («hozir oʻqiyapman» maʼnosida)
Я чита́ю сейча́с — СВ da hozirgi zamon yoʻq
Вчера́ я прочита́л два часа́.
Вчера́ я чита́л два часа́ — davomiylik НСВ talab qiladi
Ка́ждый день я прочита́л кни́гу.
Ка́ждый день я чита́л — takror НСВ talab qiladi
Я чита́л кни́гу до конца́.
Я прочита́л кни́гу — «oxirigacha» natija, demak СВ
Mashq
1 Bu feʼl qaysi vidda? написа́ть
Javobni koʻrish
СВ. Savol: «что сде́лать? — написа́ть». Va koʻz bilan ham koʻrinadi: oldida на- qoʻshimchasi bor.
2 чита́л yoki прочита́л? Вчера́ я ___ три часа́.
Javobni koʻrish
чита́л. «Uch soat» — davomiylik, jarayon. НСВ. Agar прочита́л deyilsa, gap natijaga qaraydi va «uch soat» bilan mos kelmaydi.
3 Nega СВ da hozirgi zamon yoʻq?
Javobni koʻrish
Chunki СВ tugagan ishni bildiradi, tugagan ish esa hozir boʻla olmaydi. Shuning uchun прочита́ю shakli hozirgi zamonga oʻxshasa ham, u kelasi zamon.
4
Bu ikki savol nima farq qiladi?
Ты чита́л кни́гу? · Ты прочита́л кни́гу?
Javobni koʻrish
Birinchisi: «bu kitob bilan tanishmisan?» Ikkinchisi: «oxirigacha oʻqib chiqdingmi?» Birinchisiga «ha», ikkinchisiga «yoʻq» deb javob berish mumkin — bu ziddiyat emas.
5 Oʻzbekchada tugallanganlik qanday koʻrsatiladi?
Javobni koʻrish
Ikkinchi feʼl bilan: oʻqib chiqdim, yozib qoʻydim. Yaʼni tushuncha bor, lekin u feʼlning yonida turadi. Ruschada esa u feʼlning ichiga kiradi. Va bitta muhim farq: oʻzbekcha oʻqidim neytral, ruschada esa neytral shakl yoʻq — har safar tanlash kerak.
Kalit soʻzlar
- видfeʼl turi
- НСВ (несоверше́нный)tugallanmagan
- СВ (соверше́нный)tugallangan
- проце́ссjarayon
- результа́тnatija
- прочита́тьoʻqib chiqmoq
- написа́тьyozib boʻlmoq
- сде́латьqilib boʻlmoq
- наконе́цnihoyat
- ра́зницаfarq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Har bir rus feʼli ikki vidning biriga tegishli.
- НСВ — что де́лать? — jarayon, takror, odat, fakt.
- СВ — что сде́лать? — natija, bir marta, ketma-ketlik.
- СВ da hozirgi zamon yoʻq. Прочита́ю — kelasi zamon.
- Feʼllar lugʻatda juftlab beriladi — shunday ham yodlang.
- Oʻzbekchada tushuncha bor, lekin u ikkinchi feʼl bilan beriladi (oʻqib chiqdim).
- Eng katta farq: oʻzbekchada neytral shakl bor, ruschada — yoʻq. Tanlov majburiy.