PR-52: Vid juftliklarini yasash: prefiks, suffiks va butunlay boshqa oʻzak
Vid juftliklari uch yoʻl bilan yasaladi. Ikkitasi qoidali va tez oʻrganiladi; uchinchisi esa yodlanadi — lekin unda atigi bir necha feʼl bor.
PR-52: Vid juftliklarini yasash: prefiks, suffiks va butunlay boshqa oʻzak
Kecha siz vid nima ekanini bildingiz. Bugun — u qanday yasalishi. Yaxshi xabar: yoʻllar atigi uchta, va ikkitasi qoidali. Yomonroq xabar: uchinchisida qoida yoʻq. Lekin unda feʼl ham kam — oʻn beshtacha, va ular eng koʻp ishlatiladigan feʼllar, shuning uchun tez oʻtiradi.
Bu darsda siz
- Prefiks bilan yasalgan juftliklarni oʻrganasiz
- Suffiks bilan yasalganlarini bilasiz
- Butunlay boshqa oʻzakli juftliklarni yodlaysiz
- Oʻzbekcha «-b qoʻymoq» bilan solishtirasiz
1. Prefiks — НСВ dan СВ yasaladi
Eng koʻp uchraydigan yoʻl. Feʼlning oldiga bir boʻlak qoʻshiladi, va maʼno oʻzgarmaydi — faqat vid oʻzgaradi:
| Prefiks | НСВ | СВ | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| про- | чита́ть | прочита́ть | oʻqimoq |
| на- | писа́ть | написа́ть | yozmoq |
| с- | де́лать | сде́лать | qilmoq |
| по- | смотре́ть | посмотре́ть | qaramoq |
| по- | звони́ть | позвони́ть | qoʻngʻiroq qilmoq |
| вы- | учи́ть | вы́учить | yodlamoq |
| по- | стро́ить | постро́ить | qurmoq |
| при- | гото́вить | пригото́вить | tayyorlamoq |
| у- | ви́деть | уви́деть | koʻrmoq |
| у- | слы́шать | услы́шать | eshitmoq |
Shuning uchun feʼlni juft holda yodlash kerak. Bu qoʻshimcha ish emas: baribir ikkala shaklni bilishingiz kerak, shunchaki ularni birga yodlaysiz.
Va bitta ogohlantirish. Har bir prefiks vidni oʻzgartiravermaydi — baʼzilari maʼnoni ham oʻzgartiradi: чита́ть → перечита́ть (qayta oʻqimoq), писа́ть → подписа́ть (imzolamoq). Bunday prefikslarni PR-57 va PR-58 da alohida koʻramiz.
2. Suffiks — СВ dan НСВ yasaladi
Bu yoʻl teskari ishlaydi: avval СВ boʻladi, undan НСВ yasaladi. Va bu yerda qoida bor:
| СВ | НСВ | Naqsh | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| реши́ть | реша́ть | -ить → -ать | hal qilmoq |
| получи́ть | получа́ть | -ить → -ать | olmoq |
| отве́тить | отвеча́ть | -ить → -ать | javob bermoq |
| изучи́ть | изуча́ть | -ить → -ать | oʻrganmoq |
| откры́ть | открыва́ть | + -ыва- | ochmoq |
| рассказа́ть | расска́зывать | + -ыва- | soʻzlab bermoq |
| показа́ть | пока́зывать | + -ыва- | koʻrsatmoq |
чита́ть (qisqa, НСВ) → прочита́ть (uzun, СВ)
откры́ть (qisqa, СВ) → открыва́ть (uzun, НСВ)
Yaʼni uzunlikka emas, yoʻnalishga qarang: prefiks qoʻshilsa — СВ tomonga; suffiks qoʻshilsa — НСВ tomonga.
3. Butunlay boshqa oʻzak
Bu guruhda qoida yoʻq — ikkita shakl bir-biriga umuman oʻxshamaydi. Lekin ular soni kam va juda koʻp ishlatiladi:
| НСВ | СВ | Maʼnosi |
|---|---|---|
| говори́ть | сказа́ть | gapirmoq / aytmoq |
| брать | взять | olmoq |
| класть | положи́ть | qoʻymoq |
| лови́ть | пойма́ть | tutmoq |
| иска́ть | найти́ | qidirmoq / topmoq |
| сади́ться | сесть | oʻtirmoq |
Он говори́л до́лго — «uzoq gapirdi» (jarayon)
Он сказа́л одно́ сло́во — «bitta soʻz aytdi» (natija)
Va e'tibor bering: говори́ть «gapirmoq», сказа́ть esa «aytmoq» — oʻzbekchada ham ikkita boshqa feʼl.
Oʻzbekchada tugallanganlikni koʻrsatadigan yopiq roʻyxat bor: -b qoʻymoq, -b chiqmoq, -b bermoq, -b olmoq, -b yubormoq, -b tashlamoq. Oltitacha yordamchi feʼl, tamom.
Rus tilida ham shunday yopiq roʻyxat bor — faqat u prefikslardan iborat: про-, на-, с-, по-, вы-, при-, у-. Yettitacha, tamom.
Yaʼni ikkala til ham bir xil ish qiladi: asosiy feʼlga kichkina bir boʻlak qoʻshib, «tugadi» degan maʼnoni chiqaradi. Oʻzbekchada bu boʻlak alohida soʻz va orqada turadi; ruschada esa u soʻzning bir qismi va oldinda turadi.
Va oʻxshashlik yana chuqurroq: oʻzbekchada ham qaysi yordamchi feʼl kerakligini taxmin qilib boʻlmaydi. Nega «yozib qoʻydim» lekin «oʻqib chiqdim»? Odat. Ruschada ham xuddi shunday: nega написа́ть lekin прочита́ть? Odat.
4. Amalda
Ма́ма гото́вила у́жин два часа́. В во́семь она́ пригото́вила его́.
Onam kechki ovqatni ikki soat tayyorladi. Soat sakkizda tayyorlab boʻldi.
Bitta juftlik, ikkita jumla: davomiylik (НСВ) va natija (СВ). Oʻzbekchada ham xuddi shunday — «tayyorladi» va «tayyorlab boʻldi».
Он до́лго иска́л ключи́ и наконе́ц нашёл их.
U kalitlarni uzoq qidirdi va nihoyat topdi.
Butunlay boshqa oʻzak: иска́ть — найти́. Oʻzbekchada ham ikkita boshqa feʼl: «qidirmoq» va «topmoq».
Koʻp uchraydigan xatolar
Я прочита́ть кни́гу вчера́.
Я прочита́л кни́гу вчера́ — infinitiv kesim boʻlolmaydi
Он сказа́л до́лго.
Он говори́л до́лго — davomiylik НСВ talab qiladi
Ка́ждый день он сказа́л пра́вду.
Ка́ждый день он говори́л пра́вду — takror НСВ
Он до́лго иска́л и иска́л ключи́. («topdi» maʼnosida)
Он до́лго иска́л и нашёл ключи́ — natija СВ talab qiladi
Mashq
1 де́лать feʼlining СВ jufti qaysi?
Javobni koʻrish
сде́лать. Prefiks с-. Qaysi prefiks kerakligini taxmin qilib boʻlmaydi — shuning uchun juftlab yodlanadi.
2 откры́ть feʼlining НСВ jufti qaysi?
Javobni koʻrish
открыва́ть. Bu ikkinchi guruh: СВ dan НСВ suffiks bilan yasaladi. Bu yerda uzunroq shakl — НСВ.
3 говори́ть feʼlining СВ jufti qaysi?
Javobni koʻrish
сказа́ть. Uchinchi guruh: butunlay boshqa oʻzak. Oʻzbekchada ham ikkita boshqa feʼl — «gapirmoq» va «aytmoq».
4
Bu juftlikda qaysi biri НСВ?
рассказа́ть · расска́зывать
Javobni koʻrish
расска́зывать — unda -ыва- suffiksi bor. Suffiks qoʻshilsa — НСВ tomonga; prefiks qoʻshilsa — СВ tomonga. Yoʻnalishga qarang, uzunlikka emas.
5 Boʻsh joyga: Он до́лго ___ ключи́ и наконе́ц ___ их. (иска́ть / найти́)
Javobni koʻrish
иска́л … нашёл. «До́лго» — davomiylik, demak НСВ. «Наконе́ц» — natija, demak СВ. Bu ikki soʻz vidni deyarli har doim aytib turadi.
Kalit soʻzlar
- реши́ть / реша́тьhal qilmoq
- откры́ть / открыва́тьochmoq
- рассказа́ть / расска́зыватьsoʻzlab bermoq
- сказа́тьaytmoq (СВ)
- взятьolmoq (СВ)
- найти́topmoq (СВ)
- положи́тьqoʻymoq (СВ)
- ремо́нтtaʼmir
- кра́сить / покра́ситьboʻyamoq
- выбира́ть / вы́братьtanlamoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Prefiks: НСВ → СВ. чита́ть → прочита́ть. Qaysi prefiks — taxmin qilib boʻlmaydi.
- Suffiks: СВ → НСВ. откры́ть → открыва́ть. Bu yerda qoida bor.
- Boshqa oʻzak: говори́ть — сказа́ть, брать — взять, иска́ть — найти́. Yodlanadi, lekin ular kam.
- Yoʻnalishga qarang: prefiks → СВ tomonga, suffiks → НСВ tomonga.
- Feʼlni har doim juft holda yodlang.
- Oʻzbekchada ham yopiq roʻyxat bor — qoʻymoq, chiqmoq, bermoq… Ikkala tilda ham qaysi biri kerakligi odat.