PR-61: Majhul nisbat: дом строится / дом построен
Ish kim tomonidan qilinganini aytmaslik kerak boʻlganda majhul nisbat ishlatiladi. Rus tilida uning ikki shakli bor — va farq oʻsha tanish vid farqi.
PR-61: Majhul nisbat: дом строится / дом построен
Baʼzan gapda kim qilgani muhim emas — muhimi, nima qilinganligi. «Uy qurildi» — kim qurgani aytilmagan. Bunday gaplarni majhul nisbat (страда́тельный зало́г) deyiladi.
Rus tilida uning ikkita shakli bor, va ular orasidagi farq sizga allaqachon tanish: jarayon yoki natija.
Bu darsda siz
- -ся bilan majhul nisbat yasaysiz: дом стро́ится
- Qisqa sifatdosh bilan yasaysiz: дом постро́ен
- Bajaruvchini Твори́тельный bilan qoʻshasiz
- Uchala zamonda ishlatasiz
НСВ — jarayon
дом стро́ится
Uy qurilyapti. Ish davom etyapti, natija hali yoʻq.
СВ — natija
дом постро́ен
Uy qurilgan. Ish tugagan, natija bor.
1. Birinchi shakl: -ся
НСВ feʼlga -ся qoʻshiladi. Bu PR-25 dagi qaytim qoʻshimchasining yana bir vazifasi:
| Faol | Majhul | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Рабо́чие стро́ят дом. | Дом стро́ится. | Uy qurilyapti. |
| Здесь продаю́т хлеб. | Хлеб продаётся здесь. | Non shu yerda sotiladi. |
| Кни́гу чита́ют мно́гие. | Кни́га чита́ется легко́. | Kitob oson oʻqiladi. |
Va u faqat НСВ feʼllardan yasaladi. СВ uchun ikkinchi shakl kerak.
2. Ikkinchi shakl: qisqa sifatdosh
СВ feʼldan qisqa sifatdosh yasaladi. U sifat kabi jins va son boʻyicha moslashadi:
| Feʼl (СВ) | erkak | ayol | oʻrta | koʻplik |
|---|---|---|---|---|
| постро́ить | постро́ен | постро́ена | постро́ено | постро́ены |
| написа́ть | напи́сан | напи́сана | напи́сано | напи́саны |
| откры́ть | откры́т | откры́та | откры́то | откры́ты |
| закры́ть | закры́т | закры́та | закры́то | закры́ты |
| найти́ | на́йден | на́йдена | на́йдено | на́йдены |
| сде́лать | сде́лан | сде́лана | сде́лано | сде́ланы |
Магази́н закры́т. Дверь закры́та.
Doʻkon yopiq. Eshik yopiq.
Shakl egaga moslashadi: магази́н erkak, дверь ayol jinsida. Bu — sifat kabi.
3. Zamon: был / бу́дет
| Zamon | Gap | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Hozir | Дом постро́ен. | Uy qurilgan (hozir turibdi). |
| Kecha | Дом был постро́ен. | Uy qurilgan edi. |
| Ertaga | Дом бу́дет постро́ен. | Uy quriladi. |
Yaʼni быть qoʻshiladi va u odatdagidek ishlaydi: hozirgi zamonda aytilmaydi (PR-11), oʻtgan va kelasi zamonda paydo boʻladi.
4. Bajaruvchi — Твори́тельный
Дом постро́ен рабо́чими.
Uy ishchilar tomonidan qurilgan.
Kim qilgani aytilsa — u Твори́тельный'ga kiradi (PR-39). Lekin majhul nisbatning butun maqsadi koʻpincha bajaruvchini aytmaslik, shuning uchun bu qism tez-tez tushirib qoldiriladi.
qur-il-di → постро́ен
yoz-il-gan → напи́сан
och-il-di → откры́т
Va oʻzbekchada ham jarayon va natija ajratiladi:
uy qurilyapti → дом стро́ится (jarayon)
uy qurilgan → дом постро́ен (natija)
Bitta farq bor: bajaruvchini aytishda oʻzbekcha «tomonidan» soʻzini ishlatadi (ishchilar tomonidan), ruscha esa Твори́тельный kelishigini (рабо́чими). Yaʼni oʻzbekchada qoʻshimcha soʻz, ruschada qoʻshimcha.
5. Amalda qayerda uchraydi
1Eʼlonlar
Откры́то · Закры́то
Вход воспрещён — kirish taqiqlangan.
2Tarix
Го́род был осно́ван в 1703 году́.
Kim asos solgani ikkinchi darajali.
3Xabarlar
Мост постро́ен. · Кни́га напи́сана.
Faktning oʻzi muhim.
4Kundalik
Всё сде́лано. — Hammasi bajarildi.
Ключи́ на́йдены. — Kalitlar topildi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Дверь закры́т.
Дверь закры́та — дверь ayol jinsida
Дом стро́ится рабо́чих.
Дом стро́ится рабо́чими — bajaruvchi Твори́тельный'da
Дом построи́лся вчера́.
Дом был постро́ен — СВ uchun qisqa sifatdosh
Кни́га напи́сан Толсты́м.
Кни́га напи́сана Толсты́м — ayol jinsi
Mashq
1
Bu ikki gapning farqi nima?
Дом стро́ится. · Дом постро́ен.
Javobni koʻrish
Jarayon (hali qurilyapti) va natija (qurib boʻlingan). Bu PR-51 dagi vid farqining majhul nisbatdagi koʻrinishi.
2 Boʻsh joyga: Дверь ___. (закры́ть)
Javobni koʻrish
закры́та. Qisqa sifatdosh egaga moslashadi, дверь esa ayol jinsida.
3 Boʻsh joyga: Дом постро́ен ___. (рабо́чие)
Javobni koʻrish
рабо́чими — Твори́тельный koʻplik. Oʻzbekchada bu «ishchilar tomonidan» boʻlardi; ruschada alohida soʻz kerak emas, kelishik yetarli.
4 Bu gapni oʻtgan zamonga oʻtkazing: Дом постро́ен.
Javobni koʻrish
Дом был постро́ен. Быть odatdagidek ishlaydi: hozirgi zamonda aytilmaydi, oʻtgan va kelasi zamonda paydo boʻladi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Магази́н закры́т. б) Кни́га напи́сана Толсты́м.
в) Дверь закры́т. г) Ключи́ на́йдены.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Дверь закры́та. Qisqa sifatdosh egaga moslashadi, va дверь ayol jinsida.
Kalit soʻzlar
- стро́итьсяqurilmoq (jarayon)
- постро́енqurilgan (natija)
- напи́санyozilgan
- откры́т · закры́тochiq · yopiq
- на́йденtopilgan
- осно́ванasos solingan
- кре́постьqalʼa
- боло́тоbotqoq
- столи́цаpoytaxt
- векasr
🎯 Esda qoladigan narsa
- Ikki shakl: -ся (jarayon, НСВ) va qisqa sifatdosh (natija, СВ).
- Дом стро́ится — qurilyapti. Дом постро́ен — qurilgan.
- Qisqa sifatdosh egaga moslashadi: закры́т, закры́та, закры́то, закры́ты.
- Zamon быть bilan: был постро́ен, бу́дет постро́ен.
- Bajaruvchi Твори́тельный'da: постро́ен рабо́чими.
- Oʻzbekchada bu -il- / -in- qoʻshimchasi va «tomonidan» soʻzi — bir xil gʻoya, boshqa vosita.