PR-62: -ся feʼlining oltita maʼnosi — bir qoʻshimcha, olti vazifa
Ruschada bitta -ся, oʻzbekchada esa uchta alohida qoʻshimcha: -in-, -ish-, -il-. Shuning uchun bu dars siz uchun ruslardan osonroq.
PR-62: -ся feʼlining oltita maʼnosi — bir qoʻshimcha, olti vazifa
Siz -ся ni allaqachon koʻp marta koʻrgansiz: учи́ться, нра́виться, начина́ться, стро́иться. Endi uni bir joyga yigʻamiz. Bu qoʻshimchaning butun qiyinligi shundaki, u bitta, lekin vazifasi olti xil.
Bu darsda siz
- -ся va -сь ni qachon yozishni bilasiz
- Oltita maʼnoni ajratasiz
- Bitta qatʼiy qoidani eslab qolasiz: -ся feʼli tushum kelishigini olmaydi
- Oʻzbekcha uchta qoʻshimchani ruscha bittasiga bogʻlaysiz
1. Shakli — bu eng oson qismi
| Shaxs | учи́ться | Izoh |
|---|---|---|
| я | учу́сь | у — unli |
| ты | у́чишься | ь — undosh |
| он / она́ | у́чится | т |
| мы | у́чимся | м |
| вы | у́читесь | е — unli |
| они́ | у́чатся | т |
Oʻtgan zamonda ham xuddi shunday: учи́лся · учи́лась · учи́лись. Buyruqda: учи́сь · учи́тесь.
2. Oltita maʼno
| # | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| 1 | oʻziga qaytish | Он мо́ется — u yuvinyapti |
| 2 | bir-biriga | Мы встреча́емся — biz uchrashamiz |
| 3 | majhul nisbat | Дом стро́ится — uy qurilyapti |
| 4 | shaxssiz holat | Мне не спи́тся — uyqum kelmayapti |
| 5 | faqat -ся bilan yashaydi | Он смеётся — u kulyapti |
| 6 | maʼno butunlay oʻzgaradi | учи́ть → учи́ться — oʻrgatmoq → oʻqimoq |
3. Har birini yaqindan
1 — oʻziga qaytish (возвра́тное)
мыть — yuvmoq → мы́ться — yuvinmoq
одева́ть — kiydirmoq → одева́ться — kiyinmoq
гото́вить — tayyorlamoq → гото́виться — tayyorlanmoq
Harakat oʻzingizga qaytadi. -ся = «oʻzini».
2 — bir-biriga (взаи́мное)
встреча́ться — uchrashmoq · ссо́риться — urushmoq
обнима́ться — quchoqlashmoq · перепи́сываться — yozishmoq
Kamida ikki kishi kerak: Они́ встреча́ются ка́ждую суббо́ту.
3 — majhul nisbat (PR-61 dan)
Дом стро́ится. · Магази́н открыва́ется в де́вять. · Кни́га чита́ется легко́.
Faqat НСВ feʼllardan va faqat uchinchi shaxsda.
4 — shaxssiz holat
Мне не спи́тся. — Uyqum kelmayapti.
Мне хо́чется ко́фе. — Kofe ichgim kelyapti.
Мне ка́жется, э́то оши́бка. — Menimcha, bu xato.
Ega yoʻq, odam esa Да́тельный kelishigida: мне, тебе́, ему́. PR-81 da bu toʻliq koʻriladi.
5 — faqat -ся bilan yashaydi
смея́ться — kulmoq · боя́ться — qoʻrqmoq
наде́яться — umid qilmoq · улыба́ться — jilmaymoq
стара́ться — harakat qilmoq · нра́виться — yoqmoq
«Смеять» degan feʼl yoʻq. Bularni shunchaki -ся bilan birga yodlang.
6 — maʼno oʻzgaradi
учи́ть (oʻrgatmoq) → учи́ться (oʻqimoq)
находи́ть (topmoq) → находи́ться (joylashmoq)
занима́ть (band qilmoq) → занима́ться (shugʻullanmoq)
догова́ривать (aytib boʻlmoq) → догова́риваться (kelishmoq)
Bu eng xavfli guruh: shakl oʻxshash, maʼno boshqa.
Он мо́ет маши́ну. — u mashinani yuvyapti (obyekt bor)
Он мо́ется. — u yuvinyapti (obyekt yoʻq)
Shuning uchun «Он мо́ется маши́ну» mumkin emas. Agar gapda «nimani?» degan soʻz boʻlsa — -ся ni olib tashlang.
yuvinmoq, kiyinmoq → -ся (1-maʼno)
koʻrishmoq, yozishmoq → -ся (2-maʼno)
qurilmoq, yozilmoq → -ся (3-maʼno)
Yaʼni oʻzbekcha aniqroq, ruscha esa tejamkor. Siz uchun bu afzallik: rus bolasi bu maʼnolarni umuman ajratmaydi, siz esa ona tilingizda ularni allaqachon ajratasiz. Ruscha gapni oʻzbekchaga oʻgirganda oʻzingizga savol bering: «bu yerda -in-mi, -ish-mi, yoki -il-mi?» — javob sizga maʼnoni aytib beradi.
4. -ся feʼllari va kelishiklar
Obyekt olmaslik hech narsa olmaslik degani emas. Koʻpchilik -ся feʼllari oʻz kelishigini talab qiladi, va uni feʼl bilan birga yodlash kerak:
| Feʼl | Kelishik | Misol |
|---|---|---|
| боя́ться | Роди́тельный | Он бои́тся соба́к. — itlardan qoʻrqadi |
| занима́ться | Твори́тельный | Я занима́юсь спо́ртом. — sport bilan shugʻullanaman |
| интересова́ться | Твори́тельный | Она́ интересу́ется исто́рией. |
| по́льзоваться | Твори́тельный | Я по́льзуюсь словарём. |
| нра́виться | Да́тельный | Мне нра́вится э́тот го́род. |
| гото́виться | к + Да́тельный | Я гото́влюсь к экза́мену. |
| встреча́ться | с + Твори́тельный | Я встреча́юсь с дру́гом. |
Eʼtibor bering: bularning hech qaysisi Вини́тельный emas. Qoida buzilmayapti.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я учу́сь брата матема́тике.
Я учу́ бра́та матема́тике — obyekt bor, demak -ся yoʻq
Он смея́л.
Он смея́лся — bu feʼl -ся siz yashamaydi
Я учу́ся.
Я учу́сь — unlidan keyin -сь
Библиоте́ка нахо́дит в це́нтре.
Библиоте́ка нахо́дится в це́нтре — «joylashgan»
Mashq
1 -ся yoki -сь? Я гото́влю___ к экза́мену.
Javobni koʻrish
-сь: гото́влюсь. Unlidan keyin har doim -сь.
2 Qaysi maʼno? Они́ ссо́рятся ка́ждый день.
Javobni koʻrish
2-maʼno — bir-biriga. Urushish uchun kamida ikki kishi kerak. Oʻzbekchada bu -ish-: urushmoq.
3 учи́ть yoki учи́ться? Моя́ сестра́ ___ в университе́те.
Javobni koʻrish
у́чится. Учи́ть — «oʻrgatmoq» yoki «yodlamoq» va u obyekt talab qiladi. «Universitetda oʻqimoq» — учи́ться.
4 Nima uchun bu gap notoʻgʻri? Он одева́ется сы́на.
Javobni koʻrish
Сы́на — tushum kelishigi, lekin -ся feʼli obyekt olmaydi. Toʻgʻrisi: Он одева́ет сы́на (oʻgʻlini kiydiryapti) yoki Он одева́ется (kiyinyapti).
5
Bu ikki gapning farqi nima?
Он нашёл ключи́. · Ключи́ нахо́дятся в су́мке.
Javobni koʻrish
Birinchisi — «u kalitlarni topdi» (harakat). Ikkinchisi — «kalitlar sumkada turibdi» (joylashuv). Bu 6-maʼno: -ся bilan feʼl butunlay boshqa maʼno oldi.