PR-57: Harakat feʼllarining prefikslari: при-, у-, вы-, в-, до-, пере-, под-, от-
Bitta feʼl va sakkizta prefiks — oʻn oltita yangi soʻz. Va bu yerda kursning eng chiroyli fakti ochiladi: prefiks + ИДТИ = СВ, prefiks + ХОДИТЬ = НСВ.
PR-57: Harakat feʼllarining prefikslari: при-, у-, вы-, в-, до-, пере-, под-, от-
Bugun rus tilining eng tejamkor tomoni ochiladi. Bitta feʼl — идти́ — va sakkizta prefiks. Natijada oʻn oltita yangi soʻz. Va ular tasodifiy emas: har bir prefiks aniq bir yoʻnalish bildiradi, va bu maʼnolar boshqa feʼllarda ham xuddi shunday ishlaydi.
Bu darsda siz
- Sakkizta prefiksning maʼnosini oʻrganasiz
- Vid qoidasini bilasiz: идти́ → СВ, ходи́ть → НСВ
- Oʻsha prefikslarni е́хать bilan ishlatasiz
- Вы́- ning urgʻu xususiyatini eslab qolasiz
1. Sakkizta prefiks
| Prefiks | Maʼnosi | СВ (идти́) | НСВ (ходи́ть) |
|---|---|---|---|
| при- | kelmoq (yetib kelish) | прийти́ | приходи́ть |
| у- | ketmoq (uzoqlashish) | уйти́ | уходи́ть |
| в- / во- | kirmoq | войти́ | входи́ть |
| вы- | chiqmoq | вы́йти | выходи́ть |
| до- | yetib bormoq | дойти́ | доходи́ть |
| пере- | kesib oʻtmoq | перейти́ | переходи́ть |
| под- | yaqinlashmoq | подойти́ | подходи́ть |
| от- | uzoqlashmoq (bir oz) | отойти́ | отходи́ть |
Prefiks идти́ ga qoʻshilsa — СВ chiqadi (прийти́, уйти́, войти́).
Oʻsha prefiks ходи́ть ga qoʻshilsa — НСВ chiqadi (приходи́ть, уходи́ть, входи́ть).
Yaʼni PR-52 (vid juftliklari) va PR-55 (harakat feʼllari) shu yerda birlashadi. Bitta prefiks — bitta vid jufti. Sakkizta prefiks — sakkizta juftlik.
Он прихо́дит ка́ждый день в во́семь. Сего́дня он пришёл в де́вять.
U har kuni soat sakkizda keladi. Bugun toʻqqizda keldi.
Birinchisi — takror (НСВ, ходи́ть dan), ikkinchisi — bir marta tugagan ish (СВ, идти́ dan).
2. Ular qanday ishlaydi
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| Он пришёл домо́й. | Uyga keldi. |
| Он ушёл домо́й. | Uyga ketdi (bu yerdan). |
| Он вошёл в дом. | Uyga kirdi. |
| Он вы́шел из до́ма. | Uydan chiqdi. |
| Он дошёл до шко́лы. | Maktabgacha yetib bordi. |
| Он перешёл у́лицу. | Koʻchani kesib oʻtdi. |
| Он подошёл к окну́. | Deraza oldiga keldi. |
| Он отошёл от окна́. | Derazadan uzoqlashdi. |
войти́ в дом · выйти из до́ма · дойти́ до шко́лы · подойти́ к окну́ · отойти́ от окна́
Yaʼni prefiksni bilsangiz, predlogni ham deyarli bilasiz. Ularni juftlab yodlang.
3. Вы- ning urgʻu xususiyati
вы́йти, вы́шел, вы́йду — urgʻu boshida.
Lekin НСВ shaklda urgʻu odatdagi joyda: выходи́ть, выхожу́.
Bu qoida boshqa СВ feʼllarga ham tegishli: вы́учить, вы́брать, вы́пить. Agar soʻzda вы- boʻlsa va u СВ boʻlsa — urgʻu deyarli har doim shu yerda.
4. Oʻsha prefikslar е́хать bilan
Prefikslar hamma harakat feʼliga qoʻshiladi — maʼnosi oʻzgarmaydi:
| Prefiks | СВ (е́хать) | НСВ (е́здить) | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| при- | прие́хать | приезжа́ть | yetib kelmoq |
| у- | уе́хать | уезжа́ть | ketib qolmoq |
| вы- | вы́ехать | выезжа́ть | chiqib ketmoq |
| до- | дое́хать | доезжа́ть | yetib bormoq |
| пере- | перее́хать | переезжа́ть | koʻchib oʻtmoq |
Oʻzbek tilida bu maʼnolar uchun alohida feʼllar bor:
kelmoq · ketmoq · kirmoq · chiqmoq · oʻtmoq · yaqinlashmoq · yetib bormoq
Yettita boshqa-boshqa oʻzak. Ularning bir-biri bilan aloqasi yoʻq.
Rus tilida esa bitta oʻzak va sakkizta prefiks: -йти → прийти́, уйти́, войти́, вы́йти, дойти́, перейти́, подойти́, отойти́.
Bu boshda qiyinroq (prefikslarni yodlash kerak), lekin keyin ancha osonroq: prefikslarni bir marta oʻrgansangiz, ular hamma harakat feʼlida ishlaydi. При- ni bilsangiz, прийти́, прие́хать, прилете́ть, принести́ — hammasi tushunarli.
Oʻzbekchada esa har bir yangi harakat uchun yangi soʻz yodlash kerak edi. Yaʼni ruscha tizim tejamkorroq — faqat uni ochish uchun bir oz vaqt ketadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Он приходи́л вчера́ в во́семь. (bir marta maʼnosida)
Он пришёл вчера́ в во́семь — bir marta, tugagan ish
Он пришёл ка́ждый день.
Он приходи́л ка́ждый день — takror НСВ talab qiladi
Он вы́шел в до́ма.
Он вы́шел из до́ма — вы- prefiksi из bilan juftlashadi
Мы приезди́м за́втра.
Мы приезжа́ем за́втра — НСВ -езжа́ть dan yasaladi
Он вышёл из до́ма.
Он вы́шел — вы- СВ da har doim urgʻuli
Mashq
1 прийти́ va приходи́ть — qaysi biri СВ?
Javobni koʻrish
Прийти́ — u идти́ dan yasalgan. Приходи́ть esa ходи́ть dan, demak НСВ. Qoida: идти́ → СВ, ходи́ть → НСВ.
2 Boʻsh joyga: Он ___ ка́ждый день в во́семь. (прийти́ / приходи́ть)
Javobni koʻrish
прихо́дит. «Ка́ждый день» — takror, demak НСВ. Bir marta boʻlsa: пришёл.
3
Bu prefikslarga qaysi predloglar juftlashadi?
вы- · до- · под-
Javobni koʻrish
из · до · к: вы́йти из до́ма, дойти́ до шко́лы, подойти́ к окну́. Prefiks va predlog koʻpincha bir xil maʼnoni takrorlaydi.
4 вы́йти soʻzida urgʻu qayerda?
Javobni koʻrish
Вы- da: вы́йти, вы́шел, вы́йду. СВ feʼllarda вы- har doim urgʻuli. НСВ da esa oddiy: выходи́ть.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Он вошёл в дом. б) Он вы́шел из до́ма.
в) Мы приезди́м за́втра. г) Он подошёл к окну́.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Мы приезжа́ем за́втра. Е́здить ning prefiksli НСВ shakli -езжа́ть dan yasaladi.
Kalit soʻzlar
- прийти́ / приходи́тьkelmoq
- уйти́ / уходи́тьketmoq
- войти́ / входи́тьkirmoq
- вы́йти / выходи́тьchiqmoq
- дойти́ / доходи́тьyetib bormoq
- перейти́ / переходи́тьkesib oʻtmoq
- подойти́ / подходи́тьyaqinlashmoq
- отойти́ / отходи́тьuzoqlashmoq
- приста́вкаprefiks
- дверьeshik
🎯 Esda qoladigan narsa
- Prefiks + идти́ = СВ, prefiks + ходи́ть = НСВ. Bu qoida butun tizimni bogʻlaydi.
- Sakkizta prefiks: при-, у-, в-, вы-, до-, пере-, под-, от-.
- Prefiks va predlog juftlashadi: вы́йти из, дойти́ до, подойти́ к.
- Вы- СВ da har doim urgʻuli: вы́шел.
- Е́хать bilan НСВ -езжа́ть dan yasaladi: приезжа́ть.
- Oʻzbekchada bular alohida feʼllar, ruschada esa bitta oʻzak va prefikslar — tejamkorroq tizim.