PR-56: Harakat feʼllari 2: ехать/ездить, бежать/бегать, лететь/летать, нести/носить
Kecha bitta juftlikni oʻrgandingiz. Aslida ular sakkizta — lekin mantiq bitta va u oʻzgarmaydi: bir tomonga yoki muntazam.
PR-56: Harakat feʼllari 2: ехать/ездить, бежать/бегать, лететь/летать, нести/носить
PR-55 da siz идти́ ↔ ходи́ть juftligini oʻrgandingiz. Endi yaxshi xabar: rus tilida bunday juftliklar sakkizta, va ularning hammasi bir xil mantiqda ishlaydi. Yaʼni siz qoidani bir marta oʻrgandingiz — bugun uni yettita yangi soʻzga qoʻllaysiz.
Bu darsda siz
- Sakkizta juftlikni bir jadvalda koʻrasiz
- Е́хать ↔ е́здить ni ishlatasiz — eng koʻp kerak boʻladigan juftlik
- Нести́ ↔ носи́ть turkumini oʻrganasiz
- Носи́ть ning ikkinchi maʼnosini bilasiz: «kiymoq»
1. Sakkizta juftlik
| Bir tomonga | Muntazam | Maʼnosi |
|---|---|---|
| идти́ | ходи́ть | piyoda yurmoq |
| е́хать | е́здить | transportda ketmoq |
| бежа́ть | бе́гать | yugurmoq |
| лете́ть | лета́ть | uchmoq |
| плыть | пла́вать | suzmoq |
| нести́ | носи́ть | olib yurmoq (qoʻlda) |
| везти́ | вози́ть | olib yurmoq (transportda) |
| вести́ | води́ть | boshlab bormoq; haydamoq |
Va ikkalasi ham НСВ — bu vid emas, yoʻnalish. Buni unutmang: ходи́л tugagan safarni bildirsa ham, u СВ emas.
2. Е́хать ↔ е́здить
| Shaxs | е́хать | е́здить |
|---|---|---|
| я | е́ду | е́зжу |
| ты | е́дешь | е́здишь |
| он / она́ | е́дет | е́здит |
| они́ | е́дут | е́здят |
| oʻtgan zamon | е́хал | е́здил |
Сейча́с я е́ду на рабо́ту. Я е́зжу на рабо́ту на метро́ ка́ждый день.
Hozir ishga ketyapman. Har kuni ishga metroda borib turaman.
Bir gapda ikkalasi ham: е́ду — hozir yoʻldaman; е́зжу — muntazam odat.
Ле́том я е́здил в Самарка́нд.
Yozda Samarqandga borib keldim.
Oʻtgan zamonda е́здил — borib-kelish, xuddi ходи́л kabi. Agar е́хал boʻlsa, gap yoʻl haqida boʻlardi: «ketayotgan edim».
3. Нести́ ↔ носи́ть — nimadir olib yurish
Bu turkum biroz boshqacha: unda obyekt bor — nimanidir olib yuriladi. Lekin mantiq oʻsha:
| Gap | Maʼnosi | Nima uchun |
|---|---|---|
| Я несу́ кни́ги. | Kitoblarni olib ketyapman. | hozir, bir tomonga |
| Я ношу́ кни́ги в шко́лу. | Kitoblarni maktabga olib borib turaman. | har kuni |
| Он вёз хлеб на ры́нок. | Nonni bozorga olib ketayotgan edi. | transportda, bir tomonga |
| Он во́зит хлеб ка́ждое у́тро. | Har kuni ertalab non tashiydi. | muntazam |
Она́ но́сит очки́. — U koʻzoynak taqadi.
Зимо́й я ношу́ ша́пку. — Qishda qalpoq kiyaman.
Bu mantiqan tushunarli: kiyim — bu doim oʻzing bilan olib yurgan narsa. Faqat носи́ть shu maʼnoda; нести́ emas.
Va yana bir tuzoq: вожу́ ikki feʼlga tegishli — вози́ть (tashimoq) va води́ть (haydamoq). Farqni gap koʻrsatadi: вожу́ дете́й в шко́лу (tashiyman) va вожу́ маши́ну (mashina haydayman).
4. Лете́ть ↔ лета́ть, бежа́ть ↔ бе́гать
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| Самолёт лети́т в Москву́. | Samolyot Moskvaga uchyapti (hozir). |
| Он лета́ет в Москву́ ча́сто. | U Moskvaga tez-tez uchib turadi. |
| Ребёнок бежи́т к ма́ме. | Bola onasiga qarab yugurib kelyapti. |
| Он бе́гает ка́ждое у́тро. | U har kuni ertalab yuguradi (sport). |
Бежа́ть ni alohida eslang — u aralash tuslanadi: бегу́, бежи́шь, бежи́т, бежи́м, бежи́те, бегу́т. Yaʼni birinchi va oxirgi shaklda Г, oʻrtada Ж — xuddi мочь kabi (PR-26).
ketyapman → е́ду · borib turaman → е́зжу · borib keldim → е́здил
uchyapti → лети́т · uchib turadi → лета́ет
olib ketyapman → несу́ · olib borib turaman → ношу́
Yaʼni oʻzbekcha bu farqni qoʻshimcha feʼl bilan koʻrsatadi (turmoq, kelmoq), ruscha esa alohida soʻz bilan. Ikkala tilda ham farq bor — faqat vosita boshqa.
Va носи́ть ning «kiymoq» maʼnosi ham tanish: oʻzbekchada ham «koʻzoynak taqib yuradi» deyiladi — «yuradi» soʻzi bilan.
Koʻp uchraydigan xatolar
Ка́ждый день я е́ду на рабо́ту.
Ка́ждый день я е́зжу — takror koʻp yoʻnalish
Ле́том я е́хал в Самарка́нд и верну́лся.
Ле́том я е́здил в Самарка́нд — borib-kelish
Она́ несёт очки́. («taqadi» maʼnosida)
Она́ но́сит очки́ — kiyim uchun faqat носи́ть
Они́ бежа́т в парк ка́ждое у́тро.
Они́ бе́гают ка́ждое у́тро — takror; va shakl бегу́т
Mashq
1 е́ду yoki е́зжу? Ка́ждый день я ___ на рабо́ту на метро́.
Javobni koʻrish
е́зжу. «Ка́ждый день» — takror, demak koʻp yoʻnalish. Oʻzbekcha: «borib turaman».
2 е́хал yoki е́здил? Ле́том я ___ в дере́вню к ба́бушке.
Javobni koʻrish
е́здил — bordim va qaytdim. Е́хал boʻlsa, gap yoʻl haqida boʻlardi: «ketayotgan edim».
3 Boʻsh joyga: Зимо́й я ___ ша́пку.
Javobni koʻrish
ношу́. Kiyim uchun har doim носи́ть — bu uning ikkinchi maʼnosi. Несу́ «qoʻlimda olib ketyapman» degan boʻlardi.
4 вожу́ ikki feʼlga tegishli. Qaysilarga?
Javobni koʻrish
вози́ть (tashimoq) va води́ть (haydamoq). Farqni gap koʻrsatadi: вожу́ дете́й в шко́лу va вожу́ маши́ну.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Самолёт лети́т в Москву́. б) Он лета́ет ча́сто.
в) Ка́ждый день я е́ду на рабо́ту. г) Он бе́гает по утра́м.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — я е́зжу на рабо́ту. «Ка́ждый день» takrorni bildiradi, demak koʻp yoʻnalish kerak.
Kalit soʻzlar
- е́хать → е́ду, е́халketmoq (hozir, transportda)
- е́здить → е́зжу, е́здилborib turmoq; borib kelmoq
- лете́ть / лета́тьuchmoq
- бежа́ть / бе́гатьyugurmoq
- плыть / пла́ватьsuzmoq
- нести́ / носи́тьolib yurmoq; kiymoq
- везти́ / вози́тьtashimoq
- по́ездpoyezd
- ваго́нvagon
- проводни́кvagon xodimi
🎯 Esda qoladigan narsa
- Sakkizta juftlik, bitta mantiq: bir tomonga ↔ muntazam.
- Ikkala shakl ham НСВ — bu vid emas, yoʻnalish.
- Е́хал = yoʻlda edim · е́здил = borib keldim.
- Носи́ть = kiymoq ham: но́сит очки́.
- Вожу́ ikki feʼldan: вози́ть (tashimoq) va води́ть (haydamoq).
- Бежа́ть aralash tuslanadi: бегу́ … бежи́шь … бегу́т.
- Oʻzbekcha farqni qoʻshimcha feʼl bilan, ruscha alohida soʻz bilan koʻrsatadi.