PR-58: Prefikslar maʼnoni qanday oʻzgartiradi: по-, за-, про-, раз-, с-, на-
Baʼzi prefikslar yoʻnalish emas, boshqa narsa qoʻshadi: boshlanish, qisqa toʻxtash, oʻtib ketish. Va ular orasida bitta ajoyibi bor — НАЙТИ aslida «на + идти».
PR-58: Prefikslar maʼnoni qanday oʻzgartiradi: по-, за-, про-, раз-, с-, на-
Kecha sakkizta prefiks yoʻnalish bildirardi: qayerga, qayerdan. Bugungi prefikslar boshqacha ishlaydi — ular yoʻnalish emas, harakatning xarakterini oʻzgartiradi: boshlanishmi, qisqa tashrifmi, oʻtib ketishmi. Va ular orasida bitta soʻz bor, uni koʻrgach rus tili sizga boshqacha koʻrinadi.
Bu darsda siz
- По- bilan harakat boshlanishini bildirasiz
- За- bilan «yoʻl-yoʻlakay kirish» ni aytasiz
- Про-, с-, раз- maʼnolarini bilasiz
- Найти́ qayerdan kelganini koʻrasiz
1. По- — harakatning boshlanishi
Bu eng koʻp ishlatiladigan prefiks. U «yoʻlga chiqdi» degan maʼnoni beradi:
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| Он пошёл в шко́лу. | Maktabga joʻnadi (yoʻlga chiqdi). |
| Я пошёл! | Men ketdim! (xayrlashuv) |
| Пое́хали! | Ketdik! |
| По́сле уро́ка мы пойдём домо́й. | Darsdan keyin uyga ketamiz. |
Farqni sezing: Я иду́ в шко́лу — hozir yoʻldaman. Я пошёл в шко́лу — endi yoʻlga chiqdim, ketdim.
2. За- — yoʻl-yoʻlakay kirish
По доро́ге домо́й я зашёл в магази́н.
Uyga ketayotib doʻkonga kirib oʻtdim.
За- — asosiy yoʻlni buzmasdan, qisqa vaqtga kirish. Bu войти́ dan farq qiladi: войти́ shunchaki «kirmoq», зайти́ esa «kirib chiqmoq».
Xuddi shu maʼnoda: Заходи́! — «kir!» (mehmonni chaqirish), Я зайду́ ве́чером — «kechqurun kirib oʻtaman».
3. Про-, с-, раз-
| Prefiks | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| про- | oʻtib ketmoq; bosib oʻtmoq | Он прошёл ми́мо. · Мы прошли́ два киломе́тра. |
| с- | pastga tushmoq | Он сошёл с ле́стницы. |
| с- + -ся | yigʻilmoq | Все сошли́сь у две́ри. |
| раз- + -ся | tarqalmoq | По́сле уро́ка все разошли́сь. |
4. На- va bitta chiroyli soʻz
Yaʼni rus tilida topish — bu yurishning natijasi. Siz qidirasiz (иска́ть), yurasiz, va bir joyda ustiga chiqasiz — нашёл.
Shuning uchun bu feʼl идти́ kabi tuslanadi: найду́, найдёшь, найдёт — va oʻtgan zamonda нашёл, нашла́, нашли́, xuddi шёл, шла, шли kabi.
Он до́лго иска́л ключи́ и наконе́ц нашёл их.
U kalitlarni uzoq qidirdi va nihoyat topdi.
PR-52 dan tanish juftlik — lekin endi siz нашёл qayerdan kelganini bilasiz.
5. Bitta oʻzak, oʻn ikkita soʻz
| Soʻz | Maʼnosi | Soʻz | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| прийти́ | kelmoq | пойти́ | joʻnamoq |
| уйти́ | ketmoq | зайти́ | kirib oʻtmoq |
| войти́ | kirmoq | пройти́ | oʻtib ketmoq |
| вы́йти | chiqmoq | сойти́ | tushmoq |
| дойти́ | yetib bormoq | найти́ | topmoq |
| перейти́ | kesib oʻtmoq | подойти́ | yaqinlashmoq |
Oʻn ikkita soʻz. Bitta oʻzak. Va ularning hammasi шёл — шла — шли naqshida oʻtgan zamon yasaydi: пришёл, ушёл, вошёл, вы́шел, дошёл, перешёл, подошёл, пошёл, зашёл, прошёл, сошёл, нашёл.
kirib chiqmoq · borib kelmoq · oʻtib ketmoq · yugurib chiqmoq
Yaʼni oʻzbekcha ham ikki qismdan maʼno quradi. Farq shundaki, oʻzbekchada ikkinchi qism orqada va u alohida feʼl; ruschada esa u oldinda va u soʻzning bir qismi.
Solishtiring:
kirib chiqdim → зашёл
oʻtib ketdi → прошёл
Ikkala tilda ham asosiy harakat bitta, qoʻshimcha maʼno esa unga qoʻshiladi. Shuning uchun bu tizim siz uchun begona emas — u faqat teskari tomondan quriladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я иду́! («ketdim, xayr» maʼnosida)
Я пошёл! — по- yoʻlga chiqishni bildiradi
Я вошёл в магази́н на пять мину́т.
Я зашёл в магази́н — qisqa tashrif за- bilan
Он найди́л ключи́.
Он нашёл ключи́ — найти́ идти́ kabi turlanadi
По́сле уро́ка все ушли́ в ра́зные сто́роны.
По́сле уро́ка все разошли́сь — tarqalish раз- + -ся
Mashq
1 Найти́ qaysi ikki qismdan tuzilgan?
Javobni koʻrish
на + идти́. Soʻzma-soʻz «yurib borib ustiga tushmoq». Shuning uchun u идти́ kabi turlanadi: найду́, нашёл, нашла́.
2 войти́ yoki зайти́? По доро́ге домо́й я ___ в магази́н.
Javobni koʻrish
зашёл. За- — yoʻl-yoʻlakay, qisqa vaqtga kirish. Войти́ shunchaki «kirmoq» degan boʻlardi.
3
Bu ikki gapning farqi nima?
Я иду́ в шко́лу. · Я пошёл в шко́лу.
Javobni koʻrish
Birinchisi — hozir yoʻldaman (jarayon). Ikkinchisi — yoʻlga chiqdim, ketdim (boshlanish). По- harakatning boshlanishini bildiradi.
4 Boʻsh joyga: По́сле уро́ка все ___. («tarqalishdi» maʼnosida)
Javobni koʻrish
разошли́сь. Раз- + -ся — tarqalish. Uning teskarisi сошли́сь — yigʻilish.
5
Bu soʻzlarning hammasi bitta oʻzakdan. Oʻtgan zamon naqshini
ayting.
прийти́ · уйти́ · пойти́ · найти́
Javobni koʻrish
-шёл / -шла / -шли: пришёл, ушёл, пошёл, нашёл. Hammasi шёл — шла — шли naqshida — chunki ularning oʻzagi bitta.
Kalit soʻzlar
- пойти́joʻnamoq, yoʻlga chiqmoq
- зайти́kirib oʻtmoq
- пройти́oʻtib ketmoq
- сойти́tushmoq
- найти́topmoq (на + идти́)
- разойти́сьtarqalmoq
- сойти́сьyigʻilmoq
- ми́моyonidan
- кры́шаtom
- внизpastga
🎯 Esda qoladigan narsa
- По- — harakatning boshlanishi: пошёл, пое́хали.
- За- — yoʻl-yoʻlakay qisqa kirish: зашёл в магази́н.
- Про- — oʻtib ketmoq · с- — tushmoq · раз- + -ся — tarqalmoq.
- Найти́ = на + идти́ — topish yurishning natijasi.
- Oʻn ikkita soʻz, bitta oʻzak, bitta oʻtgan zamon naqshi: -шёл / -шла / -шли.
- Oʻzbekchada bu maʼnolar qoʻshma feʼl bilan quriladi (kirib chiqdim) — bir xil gʻoya, teskari tartib.