PR-59: Buyruq mayli: читай! читайте! давай пойдём! не опаздывай!
Buyruq shakli oson yasaladi — «они́» shaklidan. Va oʻzbekcha bu yerda deyarli mukammal mos keladi: oʻqi! / oʻqing! / oʻqima!
PR-59: Buyruq mayli: читай! читайте! давай пойдём! не опаздывай!
Buyruq mayli (повели́тельное наклоне́ние) rus tilida oson yasaladi va juda koʻp kerak boʻladi — soʻrash, taklif qilish, yoʻriqnoma berish. Va bu darsda oʻzbekcha deyarli mukammal mos keladi: sizda ham oʻqi!, oʻqing!, oʻqima! bor.
Bu darsda siz
- Buyruq shaklini «они́» dan yasaysiz
- Uchta tugashni ajratasiz: -Й, -И, -Ь
- Vid tanlovini bilasiz: чита́й ↔ прочита́й
- Дава́й bilan taklif qilasiz
1. Uch qadam
- Feʼlning «они́» shaklini oling: чита́ют, говоря́т, ста́вят.
- Qoʻshimchani olib tashlang: чита́-, говор-, став-.
- Oxiriga -Й, -И yoki -Ь qoʻshing — qaysi biri, quyida.
| Oʻzak qanday tugaydi | Qoʻshimcha | Misol |
|---|---|---|
| unli bilan | -Й / -ЙТЕ | чита́ют → чита́й · де́лай · слу́шай |
| undosh + urgʻu qoʻshimchada | -И / -ИТЕ | говоря́т → говори́ · пиши́ · смотри́ |
| undosh + urgʻu oʻzakda | -Ь / -ЬТЕ | гото́вят → готовь · отве́ть · будь |
Amalda birinchi guruh eng katta: -ать ga tugaydigan feʼllarning deyarli hammasi -Й oladi.
2. Ты va вы
| Ты | Вы (yoki koʻplik) | Maʼnosi |
|---|---|---|
| чита́й | чита́йте | oʻqi / oʻqing |
| иди́ | иди́те | bor / boring |
| скажи́ | скажи́те | ayt / ayting |
| будь | бу́дьте | boʻl / boʻling |
oʻqi! → чита́й! (sen)
oʻqing! → чита́йте! (siz, hurmat)
oʻqima! → не чита́й! (inkor)
Ikkala tilda ham buyruq feʼlning eng qisqa shakli, va ikkalasida ham hurmat shakli alohida. Farq faqat yasalishda: oʻzbekchada qoʻshimcha (-ng), ruschada esa -те.
Va yana bir moslik: oʻzbekcha Kelinglar, boshlaymiz! — ruschada Дава́йте начнём! Ikkalasi ham «birga qilaylik» degan taklif.
3. Vid: чита́й yoki прочита́й?
PR-54 da bu masala qisqa koʻrilgan edi. Endi toʻliq:
НСВ — umumiy taklif
Чита́й ка́ждый день.
Har kuni oʻqi.
Заходи́! — Kiraver! (taklif, xushmuomalalik)
Takror, odat, umumiy maslahat.
СВ — aniq vazifa
Прочита́й э́ту страни́цу.
Bu sahifani oʻqib chiq.
Скажи́ мне пра́вду. — Menga rostini ayt.
Bir marta, aniq natija.
Не чита́й! Не де́лай! Не опа́здывай! Не говори́!
СВ bilan inkor buyruq boshqa maʼno beradi — bu ogohlantirish:
Не упади́! — Yiqilib qolma! (ehtiyot boʻl)
Не забу́дь! — Unutib qoʻyma!
Yaʼni не де́лай — «qilma», не сде́лай — «qilib qoʻyma». Birinchisi taqiq, ikkinchisi ogohlantirish.
4. Дава́й / дава́йте — «kelinglar»
| Ruscha | Oʻzbekcha |
|---|---|
| Дава́й пойдём! | Kel, ketaylik! |
| Дава́йте начнём. | Boshlaylik. |
| Дава́й чита́ть вме́сте. | Birga oʻqiylik. |
| Пойдём! | Ketdik! |
СВ bilan дава́й + kelasi zamon (дава́й пойдём), НСВ bilan дава́й + infinitiv (дава́й чита́ть).
5. Notoʻgʻri shakllar
| Infinitiv | Buyruq | Izoh |
|---|---|---|
| быть | будь · бу́дьте | «бу́дьте добры́» — muloyim soʻrov |
| дать | дай · да́йте | «да́йте, пожа́луйста» |
| есть | ешь · е́шьте | dasturxonda |
| пить | пей · пе́йте | — |
| е́хать | поезжа́й · поезжа́йте | «е́хай» degan shakl yoʻq |
Koʻp uchraydigan xatolar
Е́хай в Москву́!
Поезжа́й в Москву́ — е́хать ning buyrugʻi alohida
Не прочита́й э́ту кни́гу!
Не чита́й э́ту кни́гу — inkor buyruqda НСВ
Чита́ть э́ту страни́цу!
Прочита́й э́ту страни́цу — infinitiv buyruq emas
Говори́те мне пра́вду сейча́с.
Скажи́те мне пра́вду — aniq vazifa, demak СВ
Mashq
1 де́лать feʼlining buyruq shakli qanday?
Javobni koʻrish
де́лай · де́лайте. «Они́» shakli де́лают, oʻzak де́ла- unli bilan tugaydi — demak -Й.
2 писа́ть feʼlining buyruq shakli qanday?
Javobni koʻrish
пиши́ · пиши́те. «Они́» shakli пи́шут, oʻzak пиш- undosh bilan; «я» shaklida urgʻu qoʻshimchada (пишу́) — demak -И.
3 чита́й yoki прочита́й? ___ э́ту страни́цу и скажи́ мне.
Javobni koʻrish
Прочита́й. Aniq vazifa, bir marta, natija kutilyapti — demak СВ. Чита́й umumiy maslahat boʻlardi.
4
Bu ikki gapning farqi nima?
Не де́лай э́то! · Не сде́лай оши́бку!
Javobni koʻrish
Birinchisi — taqiq: «buni qilma». Ikkinchisi — ogohlantirish: «xato qilib qoʻyma, ehtiyot boʻl». Inkor buyruqda НСВ taqiq, СВ esa ogohlantirish beradi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Иди́те пря́мо. б) Е́хай в Москву́!
в) Дава́йте начнём. г) Не опа́здывай.
Javobni koʻrish
б). Toʻgʻrisi — Поезжа́й в Москву́. Е́хать ning buyruq shakli alohida va u -езжа́й dan yasaladi.
Kalit soʻzlar
- чита́й / чита́йтеoʻqi / oʻqing
- скажи́ / скажи́теayt / ayting
- иди́ / иди́теbor / boring
- поезжа́йbor (transportda)
- будь / бу́дьтеboʻl / boʻling
- дава́й / дава́йтеkel / kelinglar
- не опа́здывайkechikma
- сотру́дникxodim
- па́мяткаeslatma varaqasi
- ошиба́тьсяxato qilmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Yasalish: «они́» shakli minus qoʻshimcha, plus -Й / -И / -Ь.
- Unli bilan tugasa -Й; undosh + urgʻu qoʻshimchada -И; undosh + urgʻu oʻzakda -Ь.
- Вы shakli -те qoʻshadi: чита́йте.
- Vid: НСВ umumiy taklif, СВ aniq vazifa.
- Inkor buyruq → НСВ: не чита́й. СВ bilan bu ogohlantirish boʻladi: не упади́!
- Дава́й / дава́йте — «kelinglar, qilaylik».
- Yodlang: поезжа́й («е́хай» yoʻq).