PR-87: Suffikslar xaritasi: -ость, -ение, -тель, -ник, -щик, -ка, -ство
Suffiks sizga ikki narsani birdan aytadi: soʻz nimani anglatishini va qaysi jinsda ekanini. -тель erkak, -ость ayol, -ение oʻrta.
PR-87: Suffikslar xaritasi: -ость, -ение, -тель, -ник, -щик, -ка, -ство
PR-86 da soʻzni gʻishtlarga ajratdik. Endi eng foydali gʻishtni alohida olamiz — су́ффикс.
Sababi bor. Soʻzning oxirgi uch-toʻrt harfi sizga ikki narsani birdan aytadi: bu soʻz nima haqida (odammi, harakatmi, xususiyatmi) va u qaysi jinsda. Ikkinchisi ayniqsa qimmatli — PR-8 dan beri jins bilan kurashib kelyapsiz, va mana bu yerda u bepul beriladi.
Bu darsda siz
- Yetti asosiy suffiksni maʼnosi bilan olasiz
- Suffiksga qarab jinsni aniqlaysiz — oʻylab oʻtirmasdan
- -тель / -щик / -ник ni oʻzbekcha «-chi» ga bogʻlaysiz
- -ость / -ство ni oʻzbekcha «-lik» ga bogʻlaysiz
- -ение ni oʻzbekcha «-(i)sh» ga bogʻlaysiz
- Bir oʻzakdan butun soʻz oilasini yasashni mashq qilasiz
1. Suffiks jinsni aytadi
Bu darsning eng amaliy jumlasi. Yodlab qoʻying:
| Suffiks | Jinsi | Misol | Tekshiruv |
|---|---|---|---|
| -тель | мужско́й | учи́тель | но́вый учи́тель |
| -ник | мужско́й | рабо́тник | но́вый рабо́тник |
| -щик / -чик | мужско́й | перево́дчик | но́вый перево́дчик |
| -ость | же́нский | но́вость | но́вая но́вость |
| -ка / -ница | же́нский | остано́вка | но́вая остано́вка |
| -ение / -ание | сре́дний | реше́ние | но́вое реше́ние |
| -ство | сре́дний | ка́чество | но́вое ка́чество |
но́вость → но́вости (Р.п.) · о но́вости (П.п.)
ско́рость → ско́рости · возмо́жность → возмо́жности
Yumshoq belgiga aldanmang: -ость koʻrsangiz — ayol jinsi, tamom. Shuning uchun
2. Odam yasovchilar: -тель · -щик · -ник
ish → ishchi · sot → sotuvchi · oʻqit → oʻqituvchi · tarjima → tarjimon
Ruschada bu bitta vazifa uchta suffiksga boʻlingan:
-тель — koʻproq «yuqori» va kitobiy kasblar: учи́тель, писа́тель, води́тель, строи́тель
-щик / -чик — koʻproq qoʻl mehnati va aniq ish: ка́менщик, сва́рщик, перево́дчик, лётчик
-ник — ish bilan bogʻliq odam yoki narsa: учени́к, рабо́тник, помо́щник
Qaysi soʻzga qaysi suffiks kelishi yodlanadi — qoidasi yoʻq. Lekin uchtasini koʻrganingizda «bu odam» ekanini darrov bilasiz, va amalda kerak boʻlgani shu.
| Qayerdan | Erkak | Ayol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| учи́ть | учи́тель | учи́тельница | oʻqituvchi |
| писа́ть | писа́тель | писа́тельница | yozuvchi |
| води́ть | води́тель | — | haydovchi |
| стро́ить | строи́тель | — | quruvchi |
| переводи́ть | перево́дчик | перево́дчица | tarjimon |
| ка́мень | ка́менщик | — | gʻishtchi, banno |
| помога́ть | помо́щник | помо́щница | yordamchi |
перевод → перево́дчик · лёт → лётчик · рассказ → расска́зчик
ка́мень → ка́менщик · сварка → сва́рщик · уборка → убо́рщик
Shuning uchun
Kundalik nutqda esa -ница / -ка / -чица ishlatiladi: учи́тельница, перево́дчица, студе́нтка. Ikkalasi ham toʻgʻri; birinchisi rasmiyroq.
3. -ость — sifatdan xususiyat
yangi → yangilik → но́вый → но́вость
yosh → yoshlik → молодо́й → мо́лодость
halol → halollik → че́стный → че́стность
qiyin → qiyinchilik → тру́дный → тру́дность
Yaʼni oʻzbekcha gapda «-lik» koʻrsangiz, ruschada katta ehtimol bilan -ость kerak boʻladi.
| Sifat | Ot | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| но́вый | но́вость | yangilik (xabar) |
| молодо́й | мо́лодость | yoshlik |
| ско́рый | ско́рость | tezlik |
| возмо́жный | возмо́жность | imkoniyat |
| ва́жный | ва́жность | muhimlik |
| сме́лый | сме́лость | jasorat |
У меня́ хоро́шая но́вость. — Menda yaxshi xabar bor.
Я смотрю́ но́вости. — Men yangiliklar koʻryapman.
Oʻzbekchada ham xuddi shunday siljish boʻlgan: «yangiliklar» — televizordagi xabarlar.
4. -ение / -ание — feʼldan harakat
Ruschada bu vazifani -ение / -ание bajaradi:
чита́ть → чте́ние — oʻqish
знать → зна́ние — bilish, bilim
реши́ть → реше́ние — yechish, yechim
дви́гаться → движе́ние — harakat
Hammasi сре́дний род, va urgʻu deyarli har doim -е́ние ga tushadi.
Gapda
Э́то бы́ло пра́вильное реше́ние.
Bu toʻgʻri qaror edi.
Uchala soʻz ham сре́дний род ga
moslashgan, chunki -ение shuni talab qiladi.
Реше́ние был пра́вильный — koʻp uchraydigan xato.
5. -ство — jamlovchi va mavhum
| Soʻz | Qayerdan | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| де́тство | де́ти | bolalik |
| бога́тство | бога́тый | boylik |
| знако́мство | знако́мый | tanishuv |
| ка́чество | како́й | sifat |
| госуда́рство | госуда́рь | davlat |
| большинство́ | бо́льший | koʻpchilik |
-ость — sifatdan xususiyat: сме́лость (jasorat), че́стность (halollik)
-ство — holat yoki jamoa: де́тство (bolalik), бога́тство (boylik)
Chegara doim ham aniq emas, shuning uchun bunday soʻzlarni juft-juft yodlang: бога́тый → бога́тство, сме́лый → сме́лость. Jinsi esa oʻz-oʻzidan chiqadi: -ость ayol, -ство oʻrta.
6. -ка — uch xil ish
| Vazifasi | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| ayol shakli | студе́нтка | talaba qiz |
| harakat / natija | остано́вка | bekat, toʻxtash |
| harakat / natija | оши́бка | xato |
| narsa | откры́тка | otkritka |
| kichraytirish | кни́жка | kitobcha (PR-88) |
-ка ning kichraytiruvchi vazifasi keyingi darsning butun mavzusi. Hozircha bitta narsani bilib qoʻying: -ка har doim же́нский род.
7. Bir oʻzak — butun oila
Endi PR-86 dagi oʻzakni bu darsdagi suffikslar bilan birlashtiring va soʻz oilasi oʻzi qurilib chiqadi:
| Oʻzak | Odam | Harakat / xususiyat | Narsa |
|---|---|---|---|
| -уч- | учи́тель · учени́к | обуче́ние | уче́бник |
| -пис- | писа́тель | описа́ние | по́дпись |
| -строй- | строи́тель | строи́тельство | стро́йка |
| -вод- | води́тель | вожде́ние | про́вод |
Koʻp uchraydigan xatolar
У меня́ хоро́ший но́вость.
У меня́ хоро́шая но́вость — -ость har doim же́нский род.
Он рабо́тает перево́дщиком.
…перево́дчиком — oʻzak д bilan tugagan, demak -чик.
Реше́ние был о́чень тру́дный.
Реше́ние бы́ло о́чень тру́дным — -ение сре́дний род.
Моя́ учи́телька — Мари́на Петро́вна.
Моя́ учи́тельница — ayol shakli -ница bilan yasaladi.
Mashq
1 Ско́рость qaysi jinsda? Sifatni qoʻying: больш___ ско́рость.
Javobni koʻrish
больша́я ско́рость — -ость istisnosiz же́нский род. Р.п. da esa большо́й ско́рости boʻladi, chunki u дверь kabi uchinchi turlanishga kiradi.
2 Kasb yasang: переводи́ть · стро́ить · убира́ть
Javobni koʻrish
перево́дчик (oʻzak д bilan → -чик) · строи́тель · убо́рщик (oʻzak д т з с ж bilan tugamagan → -щик). Uchtasi ham oʻzbekchada bitta qoʻshimcha bilan: tarjimon, quruvchi, farrosh.
3 Sifatdan ot yasang: возмо́жный · сме́лый · бога́тый
Javobni koʻrish
возмо́жность (imkoniyat, ж.р.) · сме́лость (jasorat, ж.р.) · бога́тство (boylik, ср.р.). Uchtasi ham oʻzbekchada -lik bilan tugardi — ruschada esa ikki xil suffiks va ikki xil jins.
4 Feʼldan ot yasang va jinsini ayting: реши́ть · знать · объясни́ть
Javobni koʻrish
реше́ние · зна́ние · объясне́ние — uchtasi ham сре́дний род, chunki -ение. Sifat ham shunga moslashadi: пра́вильное реше́ние.
5 Siz bu soʻzni koʻrmagansiz. Maʼnosini va jinsini toping: гото́вность
Javobni koʻrish
Oʻzak гото́в- («tayyor», PR-73 dagi qisqa sifat) + -ость. Demak гото́вность = tayyorlik, va jinsi — же́нский. Suffiks ikkala javobni ham bergani shu.
Kalit soʻzlar
- учи́тельницаoʻqituvchi ayol
- води́тельhaydovchi
- строи́тельquruvchi
- перево́дчикtarjimon
- ка́менщикgʻishtchi, banno
- но́востьyangilik, xabar
- возмо́жностьimkoniyat
- ско́ростьtezlik
- реше́ниеqaror, yechim
- бога́тствоboylik
- ка́чествоsifat
- остано́вкаbekat
🎯 Esda qoladigan narsa
- Suffiks ikki narsani aytadi: maʼno va jins.
- -тель · -ник · -щик/-чик → м.р., odam. Oʻzbekcha «-chi».
- -ость → ж.р., istisnosiz, дверь kabi turlanadi. Oʻzbekcha «-lik».
- -ение / -ание → ср.р., feʼldan harakat. Oʻzbekcha «-(i)sh».
- -ство → ср.р., holat yoki jamoa. Bu ham «-lik».
- -ка / -ница → ж.р.
- -чик — oʻzak д т з с ж bilan tugasa; boshqa hollarda -щик.