PR-86: Soʻz yasalishi: приставка + корень + суффикс + окончание
Rus soʻzlari toʻrtta gʻishtdan qurilgan. Shu toʻrttasini ajratishni bilsangiz, lugʻatsiz ham notanish soʻzning maʼnosini topa olasiz.
PR-86: Soʻz yasalishi: приставка + корень + суффикс + окончание
Tasavvur qiling: matnda переписа́ть degan soʻzni koʻrdingiz va uni hech qachon uchratmagansiz. Lugʻat yoʻq. Lekin siz писа́ть ni bilasiz, пере- ni esa PR-57 da olgansiz — u «qayta, boshqatdan» degani.
Demak, javob oʻzingizda: qayta yozmoq. Lugʻat kerak boʻlmadi.
Rus tilining eng katta sovgʻasi shu. Uning soʻzlari tasodifiy emas — ular qurilgan. Bu darsda biz qurilishni ochamiz.
Bu darsda siz
- Soʻzni toʻrtta gʻishtga ajratasiz: приста́вка · ко́рень · су́ффикс · оконча́ние
- Oʻzakni topishning ishonchli usulini oʻrganasiz
- Су́ффикс va оконча́ние ni bir-biridan ajratasiz — bu ikkisi bir xil narsa emas
- Oʻzak nega oʻzgarishini bilasiz: чередова́ние
- Notanish soʻzni taxmin qilishni mashq qilasiz
1. Toʻrtta gʻisht
Har bir gʻishtning oʻz vazifasi bor. Ular oʻrin almashmaydi va tartibi hech qachon buzilmaydi:
| Gʻisht | Qayerda | Nima qiladi | Misol |
|---|---|---|---|
| приста́вка | oʻzakdan oldin | maʼnoni burdi | переписа́ть |
| ко́рень | oʻrtada | asosiy maʼno | переписа́ть |
| су́ффикс | oʻzakdan keyin | yangi soʻz yasadi | писа́тель |
| оконча́ние | eng oxirida | grammatik shakl | писа́теля |
Toʻrttasi ham bir soʻzda uchraganiga qarang:
| Soʻz | Приста́вка | Ко́рень | Су́ффикс | Оконча́ние |
|---|---|---|---|---|
| перепи́сывать | пере | пис | ыва | ть |
| пришко́льный | при | школь | н | ый |
| подсне́жник | под | снеж | ник | — |
| учи́тельница | — | уч | и + тель + ниц | а |
Oʻzbekcha nomi ham xuddi shunday tuzilgan: boy + chechak. Ikkala til ham gulni tasvirlab nom qoʻygan, faqat boshqa tomonidan.
ish + chi + lar + imiz + ga
oʻzak · suffiks · qoʻshimchalar
Ruscha ham xuddi shunday: пис + а + тел + ям — «yozuvchilarga».
Bitta farq bor, va u muhim: oʻzbek tilida prefiks yoʻq. Oʻzbekchada hamma narsa oʻzakdan keyin yopishadi. Ruschada esa oldindan ham qoʻshiladi — пере-, при-, вы-, под-, без-. Shuning uchun oʻzbek oʻquvchi odatda soʻzning oxirini yaxshi koʻradi va boshini eʼtiborsiz oʻqiydi. Rus tilida esa soʻzning boshi koʻpincha eng muhim qismi.
2. Ко́рень — soʻzning yuragi
Oʻzakni topish uchun bitta ishonchli usul bor: qarindosh soʻzlarni yigʻing va ularda takrorlanayotgan qismni oling.
Qarindosh soʻzlar — однокоренны́е слова́
писа́ть · написа́ть · пи́сьменный · писа́тель · письмо́ · за́пись · по́дпись · опи́сывать
Hammasida пис / пись bor. Demak, oʻzak — -пис-.
Maʼnosi ham bitta oilaga tegishli: yozish, yozuv, yozgan odam, yozilgan narsa.
3. Приста́вка — maʼnoni burovchi
Prefikslarni PR-57 va PR-58 da feʼllar bilan koʻrgansiz. Lekin ular faqat feʼlga qoʻshilmaydi — ot va sifatga ham qoʻshiladi:
| Приста́вка | Maʼnosi | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| не- | inkor | невозмо́жный | imkonsiz |
| без- / бес- | …siz | безрабо́тный | ishsiz |
| пере- | qayta; ustidan | переписа́ть | qayta yozmoq |
| при- | yaqin, yonidagi | пришко́льный | maktab yonidagi |
| под- | tagida | подво́дный | suv ostidagi |
| со- | birga | сорабо́тник | hamkasb |
без + рабо́тный → безрабо́тный (р jarangli)
без + поле́зный → бесполе́зный (п jarangsiz)
без + коне́чный → бесконе́чный
раз + сказа́ть → рассказа́ть
из + по́ртить → испо́ртить
Bu — PR-4 dagi оглуше́ние ning yozuvdagi koʻrinishi. Boshqa joyda rus tili jarangsizlanishni yozmaydi (хлеб,
4. Су́ффикс — yangi soʻz yasovchi
Suffiks soʻzning shaklini emas, oʻzini oʻzgartiradi: undan lugʻatda alohida turadigan yangi soʻz chiqadi.
Bitta oʻzak, toʻrtta soʻz
учи́ть → учи́тель → уче́бник → учени́к
oʻrgatmoq → oʻqituvchi → darslik → oʻquvchi
Toʻrttasi ham lugʻatda alohida soʻz. Keyingi dars — PR-87 — butunlay shu suffikslarga bagʻishlangan.
5. Оконча́ние — grammatika, xolos
Mana bu farqni tushunsangiz, dars oʻz haqini oqlaydi. Suffiks yangi soʻz yasaydi; окончание esa oʻsha soʻzning boshqa shakli.
СУ́ФФИКС — ikki xil soʻz
учи́ть va учи́тель
Biri — feʼl, ikkinchisi — odam. Lugʻatda ikki maqola.
ОКОНЧА́НИЕ — bitta soʻz
учи́тель va учи́теля
Bitta odam, ikki kelishik. Lugʻatda bitta maqola.
ish → ishchi — yangi soʻz, lugʻatda alohida turadi. Bu suffiks.
ishchi → ishchiga — oʻsha odam, boshqa kelishikda. Bu окончание.
Ruschada ham aynan shunday: уч → учи́тель (yangi soʻz), учи́тель → учи́телю (oʻsha odam, Да́тельный).
6. Чередова́ние — oʻzak nega oʻzgaradi
Baʼzan qarindosh soʻzlarda oʻzak biroz boshqacha koʻrinadi. Bu boshqa oʻzak emas — bu чередова́ние, yaʼni tovushlarning almashinuvi.
| Almashinuv | Birinchi shakl | Ikkinchi shakl | Izoh |
|---|---|---|---|
| с / ш | писа́ть | пишу́ | PR-22 da uchragan |
| д / ж | ходи́ть | хожу́ | I shaxs birlikda |
| к / ч | рука́ | ру́чка | suffiks oldida |
| г / ж | кни́га | кни́жка | suffiks oldida |
| е / — | день | дня | «qochoq» unli |
| о / — | оте́ц | отца́ | «qochoq» unli |
ogʻiz → ogʻzim · burun → burni · shahar → shahri
Ruschada ham xuddi shunday: день → дня, оте́ц → отца́, у́гол → угла́.
Yaʼni bu hodisa siz uchun yangi emas — faqat nomi yangi.
7. Bitta oʻzak — qirq soʻz
Endi kuchni koʻring. Mana -ход- oʻzagi («yurish»), va undan oʻsib chiqqan soʻzlar:
| Soʻz | Qanday qurilgan | Maʼnosi |
|---|---|---|
| вход | в + ход | kirish (joy) |
| вы́ход | вы + ход | chiqish (joy) |
| перехо́д | пере + ход | oʻtish joyi |
| похо́дка | по + ход + ка | yurish tarzi |
| пешехо́д | пеш + е + ход | piyoda |
| парохо́д | пар + о + ход | paroxod |
| вездехо́д | везде + ход | har joyda yuruvchi mashina |
| дохо́д | до + ход | daromad |
| расхо́д | рас + ход | xarajat |
Oʻzbekchada bunday soʻzlar ham bor, faqat ular ulanmay yoziladi: suv quvuri, oʻt oʻchiruvchi. Ruschada esa hammasi bitta soʻz boʻlib yopishadi.
8. Notanish soʻzni yechish — uch qadam
Mashq: водопрово́д
1. Oʻzaklarni toping: вод (suv) va провод (oʻtkazgich).
2. Bogʻlovchi unlini koʻring: о.
3. Qoʻshing: «suv oʻtkazuvchi».
Javob: vodoprovod, yaʼni suv quvuri. Lugʻatsiz topildi.
Koʻp uchraydigan xatolar
«Переписа́ть» ning oʻzagi — «переп».
Oʻzagi пис; пере- — приста́вка. Qarindosh soʻzlarni yigʻing: писа́ть, письмо́, писа́тель.
«Учи́тель» va «учи́теля» — ikki xil soʻz.
Bitta soʻz, ikki shakl — farq faqat окончание da. Yangi soʻz suffiks orqali chiqadi: учи́ть → учи́тель.
«Пишу́» va «писа́ть» — turli oʻzak: пиш va пис.
Oʻzak bitta. с/ш — чередова́ние, tovush almashinuvi.
безполе́зный
бесполе́зный — jarangsiz п oldida без- → бес-.
Mashq
1 Подсне́жник soʻzini gʻishtlarga ajrating va maʼnosini toping.
Javobni koʻrish
под + снеж + ник, окончание boʻsh. «Qor tagidan chiquvchi» — boychechak. Oʻzak -снеж-, чередование bilan снег dan chiqqan (г/ж).
2
Bu soʻzlarning umumiy oʻzagi qaysi?
учи́тель · учени́к · уче́бник · изуча́ть · учёный
Javobni koʻrish
-уч-. Beshtasi ham bitta oilaga tegishli: oʻrgatuvchi, oʻrganuvchi, oʻrganish kitobi, oʻrganmoq, olim.
3 Перехо́д va перехо́да — bu ikki soʻzmi yoki bitta?
Javobni koʻrish
Bitta soʻz, ikki shakl: И.п. va Р.п. Farq окончание da, demak yangi soʻz yasalmagan. Перехо́д va перехо́дный esa — ikki soʻz, chunki -н- suffiksi qoʻshilgan.
4 Toʻgʻri yozing: без + поле́зный · раз + сказа́ть · без + рабо́тный
Javobni koʻrish
бесполе́зный (п jarangsiz → с) · рассказа́ть (с jarangsiz → с, ikkita с yonma-yon) · безрабо́тный (р jarangli → з saqlanadi).
5
Siz bu soʻzni hech qachon koʻrmagansiz. Maʼnosini toping:
снегохо́д
Javobni koʻrish
снег (qor) + о + ход (yurish) = qorda yuradigan mashina, snegoxod. Xuddi парохо́д va вездехо́д kabi qurilgan — lugʻat kerak boʻlmadi.
Kalit soʻzlar
- морфе́маsoʻzning eng kichik maʼnoli boʻlagi
- ко́реньoʻzak
- приста́вкаprefiks, oʻzakdan oldingi qism
- су́ффиксoʻzakdan keyingi soʻz yasovchi qism
- оконча́ниеgrammatik qoʻshimcha
- осно́ваnegiz — okonchaniyesiz qism
- однокоренны́е слова́bir oʻzakli, qarindosh soʻzlar
- чередова́ниеtovush almashinuvi
- бе́глая гла́сная«qochoq» unli: день → дня
- словообразова́ниеsoʻz yasalishi
🎯 Esda qoladigan narsa
- Rus soʻzi toʻrtta gʻishtdan: приста́вка + ко́рень + су́ффикс + оконча́ние.
- Oʻzakni topish uchun qarindosh soʻzlarni yigʻing va takrorlanayotgan qismni oling.
- Су́ффикс yangi soʻz yasaydi (учи́ть → учи́тель), окончание esa faqat shaklni (учи́тель → учи́теля).
- Oʻzbekchada prefiks yoʻq — shuning uchun rus soʻzining boshiga alohida eʼtibor bering.
- Без- / из- / раз- jarangsiz undosh oldida бес- / ис- / рас- boʻladi.
- Oʻzak oʻzgarsa — bu boshqa oʻzak emas, чередова́ние: писа́ть/пишу́, рука́/ру́чка, день/дня.
- Qurilishni bilsangiz, notanish soʻzni lugʻatsiz yechasiz.