PR-89: Soʻz tartibi va maʼno urgʻusi — rus tilida nima birinchi keladi
Rus tilida soʻz tartibi erkin, lekin bemaʼni emas: eng muhim soʻz gap oxiriga qoʻyiladi. Oʻzbekchada esa u feʼldan oldin turadi.
PR-89: Soʻz tartibi va maʼno urgʻusi — rus tilida nima birinchi keladi
Sizga aytishgan boʻlishi mumkin: «rus tilida soʻz tartibi erkin». Bu yarim haqiqat.
Tartib grammatik jihatdan erkin — gapni qanday tuzsangiz ham xato boʻlmaydi. Lekin har bir tartib boshqa maʼno beradi. Yaʼni tartib erkin emas — u shunchaki grammatikaga emas, maʼnoga xizmat qiladi.
Bu darsda oʻsha maʼnoni boshqarishni oʻrganamiz.
Bu darsda siz
- Gapdagi eng muhim soʻzni toʻgʻri joyga qoʻyasiz
- Savol testi bilan tartibni tekshirasiz
- Rus tilida artikl yoʻqligini soʻz tartibi bilan qoplaysiz
- Не ni koʻchirib, gapning maʼnosini oʻzgartirasiz
- Nima erkin emasligini bilib olasiz
1. Eng muhim soʻz — oxirda
Rus gapi ikkiga boʻlinadi: allaqachon maʼlum boʻlgan qism va yangi qism. Maʼlumi oldinda, yangisi oxirida turadi.
Mana bitta gap, toʻrt xil tartibda. Soʻzlar oʻsha-oʻsha:
| Tartib | Qaysi savolga javob | Nimaga urgʻu |
|---|---|---|
| Жасу́р вчера́ купи́л кни́гу. | Что купи́л Жасу́р? | nimani — kitobni |
| Кни́гу Жасу́р купи́л вчера́. | Когда́ он её купи́л? | qachon — kecha |
| Кни́гу вчера́ купи́л Жасу́р. | Кто купи́л кни́гу? | kim — Jasur |
| Кни́гу Жасу́р вчера́ купи́л. | Он её взял и́ли купи́л? | nima qildi — sotib oldi |
Jasur kecha kitobni sotib oldi. — nimani?
Kitobni Jasur kecha sotib oldi. — qachon?
Kitobni kecha Jasur sotib oldi. — kim?
Uchala gapda ham urgʻuli soʻz «sotib oldi» dan oldin turibdi.
Demak instinkt bir xil, faqat manzil boshqa:
oʻzbekchada muhim soʻz feʼldan oldin,
ruschada esa gap oxirida.
Oʻzbekchada feʼl doim oxirda turgani uchun bu ikki joy koʻpincha ustma-ust tushadi — shuning uchun oʻzbek oʻquvchi bu qoidani tez oʻzlashtiradi.
2. Savol testi
Tartibni tekshirishning oson yoʻli bor: qaysi savolga javob beryapsiz? Javob boʻlgan soʻz oxirga tushishi kerak.
Savol va javob
— Кто написа́л э́то письмо́?
— Э́то письмо́ написа́ла Дилно́за.
— Bu xatni kim yozgan? — Bu xatni Dilnoza yozgan.
— Что написа́ла Дилно́за?
— Дилно́за написа́ла письмо́.
— Dilnoza nima yozgan? — Dilnoza xat yozgan.
Savoldagi soʻzlar javobning boshida takrorlanadi, yangi maʼlumot esa oxiriga qoʻyiladi.
Agar javob soʻzi oxirda boʻlmasa — tartibni oʻzgartiring. Bu odat sizning ruschangizni bir haftada tabiiyroq qiladi.
3. Artikl yoʻq — tartib bor
Rus tilida the ham, a ham yoʻq. Unda «oʻsha kitob» va «bir kitob» qanday ajratiladi? Soʻz tartibi bilan.
EGA OXIRDA — yangi, notanish
В ко́мнате стоя́л стол.
Xonada bir stol turardi. — stol birinchi marta tilga olinyapti.
EGA BOSHIDA — tanish, maʼlum
Стол стоя́л в ко́мнате.
Oʻsha stol xonada turardi. — stol haqida allaqachon gapirilgan.
Xonada stol turardi. — bir stol, yangi
Stol xonada turardi. — oʻsha stol, tanish
Aynan ruschadagidek. Shuning uchun rus matnini oʻqiyotganda «bu qaysi stol — yangimi yoki tanishmi?» degan savolga javob gapning oʻzida turibdi.
Yana bir misol:
Пришёл ма́льчик. — bir bola keldi
Ма́льчик пришёл. — oʻsha bola keldi
4. Не — qayerga qoʻysangiz, oʻshani inkor qiladi
Не oʻzidan keyingi soʻzni inkor qiladi. Uni koʻchirsangiz, gapning maʼnosi butunlay oʻzgaradi.
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| Я не говори́л ему́ об э́том. | Men unga bu haqda aytmadim. |
| Не я говори́л ему́ об э́том. | Unga buni men emas, boshqa odam aytgan. |
| Я говори́л не ему́. | Men unga emas, boshqasiga aytdim. |
| Я говори́л ему́ не об э́том. | Men unga bu haqda emas, boshqa narsa haqida aytdim. |
5. Nima erkin EMAS
Erkinlik cheksiz emas. Bu uchtasi hech qachon ajralmaydi:
| Qoida | Toʻgʻri | Boʻlmaydi |
|---|---|---|
| predlog + ot birga | в шко́лу | шко́лу в |
| sifat otdan oldin | но́вый дом | дом но́вый (odatiy nutqda) |
| не inkor soʻz oldida | не он | он не (bu boshqa maʼno) |
| soʻroq soʻzi boshida | Куда́ ты идёшь? | Ты идёшь куда́? |
Я вчера́ купи́л кни́гу. — «kecha» kuchli aytilsa, tartib oʻzgarmasa ham urgʻu oʻshanga tushadi.
Lekin yozuvda ovoz yoʻq. Shuning uchun yozma matnda urgʻuni faqat tartib bilan koʻrsatasiz — bu darsning butun mohiyati shunda.
Koʻp uchraydigan xatolar
— Кто написа́л письмо́? — Дилно́за написа́ла письмо́.
— Письмо́ написа́ла Дилно́за. — javob oxirda turishi kerak.
Ты идёшь куда́?
Куда́ ты идёшь? — soʻroq soʻzi gap boshida.
Я не говори́л ему́ об э́том — «unga men emas, boshqa
odam aytgan» demoqchi boʻlsangiz
Не я говори́л ему́ об э́том. — не ni inkor qilinayotgan soʻz oldiga qoʻying.
Дом но́вый стои́т на углу́.
Но́вый дом стои́т на углу́ — sifat otdan oldin turadi.
Mashq
1
Savolga toʻgʻri tartibda javob bering.
— Кто откры́л окно́?
Javobni koʻrish
Окно́ откры́л Бекзо́д.
Savol «kim» haqida, demak Бекзо́д gap oxirida
turishi kerak. Бекзо́д откры́л окно́ — grammatik jihatdan
toʻgʻri, lekin boshqa savolga javob berardi.
2
Bu ikki gapning farqi nimada?
В саду́ игра́ли де́ти. / Де́ти игра́ли в саду́.
Javobni koʻrish
Birinchisi: bogʻda bolalar oʻynayotgan edi — bolalar yangi maʼlumot, birinchi marta tilga olinyapti. Ikkinchisi: oʻsha bolalar bogʻda oʻynayotgan edi — bolalar tanish, yangi maʼlumot esa qayerda. Rus tilida artikl yoʻq, shuning uchun bu farqni tartib koʻrsatadi.
3
«Kitobni men olmadim, boshqa odam olgan» degan maʼnoni bering.
___ брал э́ту кни́гу.
Javobni koʻrish
Не я брал э́ту кни́гу. Не oʻzidan keyingi soʻzni inkor qiladi, demak u я ning oldida turishi kerak. Я не брал э́ту кни́гу esa shunchaki «men olmadim» degani.
4
Bu gap qaysi savolga javob beradi?
Э́ту статью́ Оле́г написа́л за оди́н ве́чер.
Javobni koʻrish
За ско́лько вре́мени Оле́г написа́л э́ту статью́? Oxirgi qism — за оди́н ве́чер — yangi maʼlumot. Maqola ham, Oleg ham allaqachon maʼlum, shuning uchun ular oldinda turibdi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring, urgʻuni «ertaga» ga qoʻying.
Afsona imtihonni ertaga topshiradi.
Javobni koʻrish
Экза́мен Афсо́на сдаёт за́втра. Urgʻu «ertaga» da boʻlgani uchun за́втра gap oxiriga tushadi. Oʻzbekchada esa u feʼldan oldin turibdi — ikkala tilda ham urgʻuli soʻzning oʻz joyi bor, faqat joyi boshqa.
Kalit soʻzlar
- поря́док словsoʻz tartibi
- логи́ческое ударе́ниеmaʼno urgʻusi
- интона́цияohang
- изве́стноеtanish, maʼlum qism
- но́воеyangi qism
- смыслmaʼno
- подчёркиватьtaʼkidlamoq
- меня́ть места́миoʻrin almashtirmoq
- отрица́ниеinkor
- вопроси́тельное сло́воsoʻroq soʻzi
🎯 Esda qoladigan narsa
- Soʻz tartibi grammatik jihatdan erkin, maʼno jihatdan emas.
- Tanish narsa boshida, yangi narsa oxirida. Eng muhim soʻz — gap oxirida.
- Oʻzbekchada urgʻuli soʻz feʼldan oldin turadi. Instinkt bir xil, manzil boshqa.
- Savol testi: javob boʻlgan soʻz oxirga tushsin.
- Artikl yoʻq — tartib «oʻsha» va «bir» ni ajratadi: Пришёл ма́льчик / Ма́льчик пришёл.
- Не oʻzidan keyingi soʻzni inkor qiladi.
- Erkin emas: predlog + ot, sifat + ot, soʻroq soʻzi.