PR-90: Rasmiy va norasmiy uslub: bir fikrni ikki xil aytish
Bitta xabar — ikki xil kiyim. Rasmiy uslubda kichraytirish ham, yuklama ham, qisqartirish ham boʻlmaydi: uchchalasi norasmiylik belgisi.
PR-90: Rasmiy va norasmiy uslub: bir fikrni ikki xil aytish
Sergey ertaga ishga chiqa olmaydi. U kasal. Bu xabarni ikki kishiga yetkazishi kerak — hamkasbi Olyaga va boʻlim boshligʻi Olga Petrovnaga.
Xabar bitta. Matn esa ikkita boʻlishi shart.
HAMKASBIGA
Оль, приве́т! Слу́шай, я за́втра не смогу́ — заболе́л. Прикро́й, е́сли что. Ну, до свя́зи!
BOSHLIQQA
Уважа́емая О́льга Петро́вна! Сообща́ю Вам, что за́втра, 15 ма́рта, я не смогу́ вы́йти на рабо́ту по боле́зни. С уваже́нием, Серге́й Волко́в.
Ikkalasi ham toʻgʻri rus tili. Ikkalasini almashtirib yuborsangiz — birinchisi qoʻpol, ikkinchisi kulgili chiqadi.
Bu darsda siz
- Uslubning uch murvatini boshqarasiz: murojaat, lugʻat, grammatika
- Norasmiy soʻzning rasmiy juftini topasiz
- Rasmiy matnda nima boʻlmasligini aniq bilasiz
- Канцеляри́т nima ekanini va nega undan qochish kerakligini bilasiz
- Bir matnni ikkinchi uslubga oʻgirasiz
1. Birinchi murvat — murojaat
| Norasmiy | Rasmiy | |
|---|---|---|
| olmosh | ты | Вы (bosh harf bilan) |
| ism | Оль, Ди́ма | О́льга Петро́вна, Дми́трий Ива́нович |
| salom | Приве́т! | Уважа́емая О́льга Петро́вна! |
| xayr | Дава́й! До свя́зи! | С уваже́нием, … |
Сообща́ю Вам… · Прошу́ Вас… · Ваше письмо́ полу́чено.
Koʻpchilikka yozilsa (masalan eʼlonda) — kichik harf bilan: Уважа́емые колле́ги, про́сим вас…
2. Ikkinchi murvat — lugʻat
Rasmiy uslubning oʻz soʻzlari bor. Ular kundalik soʻzlarning «bayramona» juftlari:
| Norasmiy | Rasmiy | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| сказа́ть | сообщи́ть | xabar bermoq |
| купи́ть | приобрести́ | sotib olmoq |
| дать | предоста́вить | bermoq, ajratmoq |
| нача́ть | приступи́ть к | kirishmoq |
| помо́чь | оказа́ть по́мощь | yordam koʻrsatmoq |
| сейча́с | в настоя́щее вре́мя | hozirgi vaqtda |
| из-за | в связи́ с | …munosabati bilan |
| но | одна́ко | lekin, biroq |
| о́чень | весьма́ | juda, nihoyatda |
| пото́м | впосле́дствии | keyinchalik |
aytdim → maʼlum qilaman
oldim → qabul qildim
hozir → ayni paytda
shuning uchun → shu munosabat bilan
Ikkala tilda ham rasmiy soʻzlar uzunroq va koʻpincha oʻzlashma: ruschada — kitobiy va cherkov-slavyan qatlami, oʻzbekchada — arab va fors qatlami. Yaʼni mexanizm bir xil.
3. Uchinchi murvat — grammatika
| Belgi | Norasmiy | Rasmiy |
|---|---|---|
| gap uzunligi | qisqa, uzuq | toʻliq, tugallangan |
| shaxs | я реши́л | бы́ло при́нято реше́ние |
| feʼl / ot | мы прове́рили | была́ проведена́ прове́рка |
| predlog | из-за дождя́ | в связи́ с дождём |
| soʻrov | Дай, пожа́луйста… | Прошу́ Вас предоста́вить… |
Bitta fikr, ikki grammatika
Мы реши́ли не открыва́ть филиа́л.
Biz filial ochmaslikka qaror qildik. — norasmiy, aniq kim.
Бы́ло при́нято реше́ние не открыва́ть филиа́л.
Filial ochmaslik haqida qaror qabul qilindi. — rasmiy, kim ekani yashiringan.
Rasmiy uslub majhul nisbatni (PR-61) yaxshi koʻradi — chunki u shaxsni yashiradi.
4. Rasmiy matnda hech qachon boʻlmaydigan uchta narsa
Mana bu joyda oxirgi uch dars birlashadi. Uchchalasi ham norasmiylik belgisi:
| Nima | Qaysi darsda | Misol | Rasmiyda |
|---|---|---|---|
| yuklamalar | PR-84 | же, ведь, ну, вот, ра́зве | ✗ |
| jonli qisqarishlar | PR-85 | щас, здра́сьте, коро́че | ✗ |
| kichraytirish | PR-88 | неде́лька, мину́точка | ✗ |
Uchchala gapda ham qolgan hamma narsa toʻgʻri. Faqat bitta soʻz — va xat jiddiy boʻlmay qoladi.
5. Канцеляри́т — rasmiylikning kasalligi
Rasmiy uslubni oshirib yuborish ham xato. Rus yozuvchisi Korney Chukovskiy 1962-yilda «Живо́й как жизнь» kitobida bunday tilga nom qoʻygan: канцеляри́т — «idorachilik kasalligi».
В це́лях осуществле́ния улучше́ния ка́чества
обслу́живания населе́ния…
Что́бы лу́чше обслу́живать люде́й… — bir xil maʼno, uch marta qisqa.
→ прове́рить, как вы́полнен план
Rasmiy uslub aniq boʻlishi kerak, ogʻir emas. Yaxshi rasmiy xat — qisqa xat.
Koʻp uchraydigan xatolar
Приве́т, О́льга Петро́вна! Я за́втра не приду́.
Уважа́емая О́льга Петро́вна! Сообща́ю Вам, что за́втра я не смогу́ вы́йти на рабо́ту.
Прошу́ предоста́вить мне о́тпуск на неде́льку.
…о́тпуск на неде́лю — rasmiy matnda kichraytirish boʻlmaydi (PR-88).
Уважа́емый Дми́трий! Ты не мог бы посмотре́ть отчёт?
Уважа́емый Дми́трий Ива́нович! Не могли́ бы Вы посмотре́ть отчёт? — murojaat va olmosh mos boʻlsin.
Осуществля́ем проведе́ние обуче́ния сотру́дников.
Обуча́ем сотру́дников. — канцеляри́т oʻrniga feʼl.
Mashq
1
Rasmiy juftini toping.
сказа́ть · купи́ть · сейча́с · из-за
Javobni koʻrish
сообщи́ть · приобрести́ · в настоя́щее вре́мя · в связи́ с. Eʼtibor bering: rasmiy variant deyarli har doim uzunroq — ikkala tilda ham shunday.
2
Bu gapda nima notoʻgʻri?
Уважа́емая Мари́на Петро́вна! Ну, прошу́ рассмотре́ть моё
заявле́ние.
Javobni koʻrish
«Ну» — yuklama (PR-84), rasmiy matnda oʻrni yoʻq. Uni olib tashlash yetadi: Уважа́емая Мари́на Петро́вна! Прошу́ рассмотре́ть моё заявле́ние.
3
Bu gapni norasmiy uslubga oʻgiring.
Бы́ло при́нято реше́ние перенести́ встре́чу.
Javobni koʻrish
Мы реши́ли перенести́ встре́чу. Majhul nisbat shaxsni yashirardi; norasmiy uslubda esa kim qilgani aytiladi.
4
Bu канцеляри́т ni tuzating.
Осуществля́ем проведе́ние прове́рки докуме́нтов.
Javobni koʻrish
Проверя́ем докуме́нты. Uchta «-ение» li ot ketma-ket kelgan edi — bu belgining oʻzi yetarli. Bittasini feʼlga aylantirsangiz, gap tiklanadi.
5
Bu xabarni boshligʻingizga yozing (rasmiy uslubda).
«Дим, я опозда́ю мину́т на два́дцать, про́бки».
Javobni koʻrish
Уважа́емый Дми́трий
Ива́нович! Сообща́ю, что задержу́сь приме́рно на два́дцать
мину́т в связи́ с зато́рами на доро́ге. С уваже́нием,
…
Uch murvat ham burildi: murojaat
(Дим → Дми́трий Ива́нович), lugʻat (про́бки → зато́ры на
доро́ге), grammatika (uzuq gap → toʻliq gap).
Kalit soʻzlar
- стильuslub
- официа́льныйrasmiy
- разгово́рныйsoʻzlashuv, norasmiy
- сообщи́тьxabar bermoq
- предоста́витьbermoq, ajratmoq
- в связи́ с…munosabati bilan
- в настоя́щее вре́мяhozirgi vaqtda
- одна́коlekin, biroq
- с уваже́ниемhurmat bilan
- канцеляри́тogʻir idorachilik tili
🎯 Esda qoladigan narsa
- Bitta fikrning ikki kiyimi bor. Kiyimni vaziyat tanlaydi, siz emas.
- Uch murvat: murojaat (ты/Вы), lugʻat (сказа́ть/сообщи́ть), grammatika (я реши́л / бы́ло при́нято реше́ние).
- Xatda bitta odamga — Вы bosh harf bilan.
- Rasmiy matnda yuklama yoʻq (PR-84), qisqarish yoʻq (PR-85), kichraytirish yoʻq (PR-88).
- Rasmiy uslub majhul nisbatni yaxshi koʻradi — u shaxsni yashiradi.
- Канцеляри́т — rasmiylikning oshib ketgani. Ketma-ket uchta «-ение» koʻrsangiz, bittasini feʼlga aylantiring.