PJ-27: Uchta feʼl guruhi — 五段, 一段, 不規則
Butun kursning kaliti. Bundan keyingi har bir feʼl shakli — て, た, ない, potensial — shu uchta guruhning qaysi biriga qarab yasaladi.
PJ-27: Uchta feʼl guruhi — 五段, 一段, 不規則
Yigirma olti dars davomida feʼllarni tayyor holda oldingiz: 読みます, 食べます. Ular bitta boʻlak boʻlib koʻrindi va buning zarari yoʻq edi.
Endi zarari boʻladi. Oldinda yigirmadan ortiq yangi feʼl shakli turibdi — iltimos, taqiq, ruxsat, xohish — va ularning hech biri ます dan yasalmaydi. Hammasi feʼlning asl shaklidan yasaladi, yasash yoʻli esa feʼl qaysi guruhga tegishli ekaniga bogʻliq. Shuning uchun bu dars — butun kursning kaliti.
Bu darsda siz
- Feʼlning lugʻat shaklini tanib olasiz
- Uchta guruhni ajratasiz
- Har bir guruhdan ます shaklini yasaysiz
- る bilan tugaydigan tuzoq feʼllarni bilib olasiz
1. Avval — lugʻat shakli
Yapon lugʻatida feʼl ます siz yoziladi. Bu uning bezaksiz shakli va u doim う qatoridagi bir tovush bilan tugaydi: う, く, ぐ, す, つ, ぬ, ぶ, む, る.
| Lugʻat shakli | Siz bilgan shakl | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 読む | 読みます | oʻqimoq |
| 食べる | 食べます | yemoq |
| する | します | qilmoq |
Bu shaklning nomi 辞書形 — «lugʻat shakli». Keyingi darsda uning oʻz vazifalarini koʻramiz; bugun u bizga bitta narsa uchun kerak: guruh faqat shu shaklda koʻrinadi.
2. III guruh — 不規則: bor-yoʻgʻi ikkita
Eng kichigidan boshlaymiz. Butun yapon tilida ikkita tartibsiz feʼl bor. Ikkitasi. Bugun yodlab qoʻysangiz, mavzu yopiladi.
| Lugʻat | ます | Maʼnosi |
|---|---|---|
| する | します | qilmoq |
| 来る | 来ます | kelmoq |
来る ga diqqat: kanji oʻzgarmaydi, lekin oʻqilishi oʻzgaradi. Aynan shuning uchun har bir kanji furigana bilan yuradi — aks holda siz buni koʻrmagan boʻlar edingiz.
する ning qiymati kattaroq: u yuzlab otni feʼlga aylantiradi — 勉強する, 電話する.
3. II guruh — 一段: る tushadi, xolos
Bu guruh eng oson tuslanadigani. Belgisi ikkita va ikkalasi ham bir vaqtda bajarilishi kerak: feʼl る bilan tugaydi, va る dan oldingi tovush い yoki え qatoridan. ます yasash uchun る ni olib tashlab, ます qoʻyasiz.
| Feʼl | る dan oldin | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 食べる | べ — え qatori | 食べます | yemoq |
| 見る | み — い qatori | 見ます | koʻrmoq |
| 起きる | き — い qatori | 起きます | turmoq |
| 寝る | ね — え qatori | 寝ます | uxlamoq |
4. I guruh — 五段: qolganlarning hammasi
Uchinchi va ikkinchi guruhga tushmagan har bir feʼl — birinchi guruhda. Uning nomi «besh qator» degani, va mantiq shunda: oxirgi tovush 五十音図 ning qatorlari boʻylab yuradi. ます yasash uchun oxirgi tovushni う qatoridan い qatoriga tushirasiz — Block A da yodlagan jadval mana shu yerda ishga tushadi.
| Feʼl | Oxiri | い qatoriga | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| 読む | む | み | 読みます | oʻqimoq |
| 書く | く | き | 書きます | yozmoq |
| 話す | す | し | 話します | gapirmoq |
| 待つ | つ | ち | 待ちます | kutmoq |
す → し va つ → ち ga eʼtibor bering. Jadval boʻyicha «si» va «ti» chiqishi kerak edi, lekin yapon tilida bunday tovushlar yoʻq — PJ-3 da koʻrgansiz. Bu istisno emas: jadval aynan shunday tuzilgan.
私は毎朝新聞を読みます。妹は手紙を書きます。
watashi wa maiasa shinbun o yomimasu. imōto wa tegami o kakimasu
Men har kuni ertalab gazeta oʻqiyman. Singlim xat yozadi.
Ikkalasi ham I guruh: む → み, く → き. Bitta qoida, ikkita feʼl.
5. Tuzoq: る bilan tugagan har bir feʼl II guruhda emas
Mana darsning yagona qiyin joyi. Agar る dan oldin あ, う yoki お tursa, feʼl albatta I guruhda — 作る, 乗る. Haqiqiy tuzoq boshqasi: baʼzi feʼllarda る dan oldin い yoki え turadi, yaʼni ular II guruhga oʻxshaydi — lekin aslida I guruhda. Ularni yodlashdan boshqa yoʻl yoʻq, va ular koʻp emas.
| Feʼl | Koʻrinishi | Aslida | ます | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| 帰る | え + る | I guruh | 帰ります | qaytmoq |
| 入る | い + る | I guruh | 入ります | kirmoq |
| 走る | し + る | I guruh | 走ります | yugurmoq |
| 知る | し + る | I guruh | 知ります | bilmoq |
| 切る | き + る | I guruh | 切ります | kesmoq |
Farqni ります dan koʻrasiz. II guruhda boʻlganda edi, 帰る dan «かえます» chiqar edi. Chiqmaydi: 帰ります. Shuning uchun yangi feʼlni ikkita shaklda birga yodlang — lugʻat shakli va ます shakli. Shunda guruh oʻz-oʻzidan koʻrinib turadi.
6. Qaror zinapoyasi
Notanish feʼl uchraganda shu uch savolni shu tartibda bering.
1. Bu する yoki 来る mi? → III guruh.
2. る bilan tugaydimi va oldida い yoki え bormi? → II guruh — tuzoq roʻyxatidagi beshtasidan boʻlmasa.
3. Qolgani → I guruh.
I — 五段
読む → 読みます
Oxirgi tovush い qatoriga tushadi.
II — 一段
食べる → 食べます
る tushadi, ます qoʻyiladi.
III — 不規則
する · 来る
Faqat ikkita. Yodlab qoʻying.
Oʻzbekchada ham feʼllar tuslanishda bir xil tutmaydi — «oʻqi-di» va «ye-di» oʻzagi bilan boshqacha. Farqi shundaki, oʻzbek oʻquvchi buni eshitib biladi. Yapon tilida ham oxir-oqibat shunday boʻladi; hozircha guruhni ongli tekshirib turing — bu vaqtinchalik ish.
六時に起きます。学校へ行きます。五時に帰ります。
rokuji ni okimasu. gakkō e ikimasu. goji ni kaerimasu
Soat oltida turaman. Maktabga boraman. Soat beshda qaytaman.
Uchta feʼl, uchta hikoya: 起きる — II guruh, 行く — I guruh, 帰る — tuzoq feʼl, I guruh.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 帰ます
✓ 帰ります — beshta tuzoq feʼlning eng koʻp uchraydigani: koʻrinishi II, aslida I guruh.
✗ 話すます
✓ 話します — I guruhda oxirgi tovush oʻzgaradi, ます shunchaki qoʻshilmaydi.
✗ 来ます
✓ 来ます — kanji oʻsha, oʻqilishi oʻzgardi.
Mashq
1. 飲む qaysi guruhda va ます shakli qanday?
Javob
I guruh — 飲みます. む → み, う qatoridan い qatoriga.
2. 見る qaysi guruhda?
Javob
II guruh — る dan oldin み (い qatori). る tushadi: 見ます.
3. 入る ning ます shakli «はいます» mi?
Javob
Yoʻq. 入ります — beshta tuzoq feʼldan biri.
4. Butun yapon tilida nechta tartibsiz feʼl bor?
Javob
Ikkita: する va 来る.
5. 待つ dan ます yasang.
Javob
待ちます. つ → ち, chunki yapon tilida «ti» tovushi yoʻq.
Kalit soʻzlar
- 辞書形 — lugʻat shakli
- 五段 — I guruh
- 一段 — II guruh
- 不規則 — III guruh, tartibsiz
- 起きる — turmoq
- 寝る — uxlamoq
- 帰る — qaytmoq (I guruh!)
- 入る — kirmoq (I guruh!)
- 待つ — kutmoq
- 買う — sotib olmoq
Esda qoladigan uch narsa
- Guruh lugʻat shaklida koʻrinadi, ます shaklida emas.
- Zinapoya: する/来る → III · る + い/え → II · qolgani → I.
- 帰る, 入る, 走る, 知る, 切る — II ga oʻxshagan I guruh feʼllari.