PJ-23: 〜ました / 〜ませんでした — oʻtgan zamon
Yaponchaning ikkinchi va oxirgi zamoni. です ham, feʼl ham bir xil mantiq bilan oʻtgan zamonga oʻtadi.
PJ-23: 〜ました / 〜ませんでした — oʻtgan zamon
PJ-20 da aytgan edim: yapon tilida kelasi zamon yoʻq, faqat oʻtgan va oʻtmagan bor. Oʻtmaganini oʻrgandingiz. Bugun ikkinchisi keladi — va shu bilan yapon tilining butun zamon tizimi tugaydi.
Ikki dona shakl, ikkitasi ham qoidali. Ingliz tilida oʻnlab tartibsiz feʼl bor; yaponchada esa bitta istisno ham yoʻq.
Bu darsda siz
- ます → ました bilan oʻtgan zamonni yasaysiz
- ません → ませんでした bilan oʻtgan zamon inkorini yasaysiz
- です ning oʻtgan shakli でした ni oʻrganasiz
- Oʻtgan zamon vaqt soʻzlarini bilib olasiz
1. ました — «qildim»
Qoida bir qatorda sigʻadi: ます ni ました ga almashtiring. Boshqa hech narsa oʻzgarmaydi — na feʼl oʻzagi, na qoʻshimchalar.
| Hozirgi | Oʻtgan | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 行きます | 行きました | bordim |
| 食べます | 食べました | yedim |
| 読みます | 読みました | oʻqidim |
| します | しました | qildim |
| 来ます | 来ました | keldim |
Bu — kursdagi eng saxiy qoida. Oʻzbekchada oʻtgan zamon uchun bir necha shakl bor («bordim», «borgan edim», «borardim») va feʼl oʻzagi ham oʻzgarishi mumkin. Yaponchada esa bitta almashtirish: ます → ました. Istisno yoʻq. Bu tilda oʻtgan zamon eng oson mavzulardan biri.
昨日映画を見ました。
kinō ēga o mimashita
Kecha kino koʻrdim.
昨日 («kecha») — oʻtgan zamon vaqt soʻzi. Unga ham に qoʻyilmaydi, xuddi 明日 kabi.
2. ませんでした — «qilmadim»
Inkor uzunroq, lekin mantiqi shaffof: ません (inkor) + でした (oʻtgan). Ikki boʻlak qoʻshiladi.
| Shakl | Yaponcha | Maʼnosi |
|---|---|---|
| hozirgi tasdiq | 行きます | boraman |
| hozirgi inkor | 行きません | bormayman |
| oʻtgan tasdiq | 行きました | bordim |
| oʻtgan inkor | 行きませんでした | bormadim |
Toʻrtta katak — butun tizim. Har qanday muloyim feʼl shu toʻrt shakldan birida boʻladi. Boshqa zamon yoʻq. Bu jadvalni yodlab qoʻysangiz, yapon feʼlining zamon qismini butunlay yopgan boʻlasiz.
3. です → でした
Kesim ham oʻtgan zamonga oʻtadi, va oʻsha でした boʻlagi bu yerda ham ishlaydi.
| Shakl | Yaponcha | Maʼnosi |
|---|---|---|
| hozirgi | です | …dir |
| hozirgi inkor | ではありません | …emas |
| oʻtgan | でした | …edi |
| oʻtgan inkor | ではありませんでした | …emas edi |
昨日は日曜日でした。
kinō wa nichiyōbi deshita
Kecha yakshanba edi.
です → でした. Oxirgi shakl ではありませんでした uzun koʻrinadi, lekin u shunchaki «ではありません + でした».
Kundalik nutqda qisqaroq shakl bor: じゃありませんでした, yoki undan ham koʻproq eshitiladigan じゃなかったです. Ikkinchisi PJ-45 dagi oddiy shakldan yasalgan — hozircha uni faqat tanib olsangiz yetadi.
4. Nega yaponcha oʻtgan zamon shunchalik oson
Bir daqiqa toʻxtab, nimaga erishganingizni koʻring. Ingliz tilida oʻtgan zamon uchun yuzdan ortiq tartibsiz feʼl yodlanadi (go → went, eat → ate). Rus tilida feʼl jinsga va songa qarab oʻzgaradi. Oʻzbekchada bir necha oʻtgan zamon shakli bor va ular maʼno jihatidan farq qiladi.
Yapon tilida esa bitta almashtirish, hamma feʼl uchun, istisnosiz. Bu tasodif emas: yapon feʼli agglutinativ — yaʼni oʻzak qimirlamaydi, unga qoʻshimchalar ketma-ket yopishadi. Xuddi oʻzbek tilidagi kabi.
Oʻzbekcha bilan taqqoslang: «bor-di-m», «bor-ma-di-m» — oʻzak bor qimirlamaydi, qoʻshimchalar ketma-ket qoʻshiladi. Yaponcha 行き-ませ-ん-でした ham xuddi shunday qurilgan: har bir boʻlak oʻz maʼnosini olib keladi. Bu — ikki tilning eng chuqur oʻxshashligi va u butun kurs davomida sizga yordam beradi.
5. Oʻtgan zamon vaqt soʻzlari
| Soʻz | Oʻqilishi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 昨日 | kinō | kecha |
| 一昨日 | ototoi | avvalgi kun |
| 先週 | senshū | oʻtgan hafta |
| 先月 | sengetsu | oʻtgan oy |
| 去年 | kyonen | oʻtgan yil |
先 belgisiga eʼtibor bering. U «oldingi» degan maʼnoni beradi va 先週, 先月 da takrorlanadi — lekin «oʻtgan yil» uchun ishlatilmaydi: u 去年. Bu tartibsizlikni yodlab qoʻying, chunki 先年 deb aytish tabiiy tuyuladi, lekin notoʻgʻri.
6. Oʻtgan zamon va PJ-16 dagi «bor» gapi
あります va います ham oʻtgan zamonga oʻtadi, va ular xuddi shu qoidaga boʻysunadi:
| Hozirgi | Oʻtgan | Maʼnosi |
|---|---|---|
| あります | ありました | bor edi |
| ありません | ありませんでした | yoʻq edi |
| います | いました | bor edi (jonli) |
| いません | いませんでした | yoʻq edi (jonli) |
Jonli va jonsiz farqi oʻtgan zamonda ham saqlanadi — mushuk uchun いました, kitob uchun ありました.
7. Savol va javob
昨日学校へ行きましたか。
kinō gakkō e ikimashita ka
Kecha maktabga bordingizmi?
Javob: はい、行きました yoki いいえ、行きませんでした. Savol yasash usuli oʻzgarmadi — か oʻsha joyda.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 行きませんした
✓ 行きませんでした — ません + でした, ikki toʻliq boʻlak.
✗ 昨日に行きました
✓ 昨日行きました — 昨日 oʻzi vaqtni bildiradi, に kerak emas (PJ-21).
✗ 先年 («oʻtgan yil»)
✓ 去年 — 先 週 va 月 bilan ishlaydi, yil bilan emas.
Mashq
1. 食べます ning oʻtgan zamoni qanday?
Javob
食べました — ます oʻrniga ました. Istisno yoʻq.
2. «Bormadim» ni yaponchada ayting.
Javob
行きませんでした — ません (inkor) + でした (oʻtgan).
3. です ning oʻtgan shakli qaysi?
Javob
でした. Oʻtgan inkor esa ではありませんでした — «ではありません + でした».
4. Yapon tilida nechta zamon bor?
Javob
Ikkita: oʻtgan va oʻtmagan. Kelasi zamon alohida shaklga ega emas — uni vaqt soʻzi koʻrsatadi.
5. «Oʻtgan yil» qanday aytiladi?
Javob
去年 — 先年 emas. 先 faqat hafta va oy bilan ishlaydi.
Kalit soʻzlar
- 〜ました — oʻtgan zamon
- 〜ませんでした — oʻtgan zamon inkori
- でした — …edi
- 昨日 — kecha
- 一昨日 — avvalgi kun
- 先週 — oʻtgan hafta
- 先月 — oʻtgan oy
- 去年 — oʻtgan yil
- 会いました — uchrashdim
- 買いました — sotib oldim
Esda qoladigan uch narsa
- ます → ました, ません → ませんでした. Istisno yoʻq.
- です → でした, va oʻtgan inkor ではありませんでした.
- Yapon tilida ikkita zamon bor: oʻtgan va oʻtmagan. Tizim tugadi.