PJ-42: Imkoniyat 2 — potensial shakl (読める, 食べられる)
Qisqa yoʻl. Feʼlning oʻzi oʻzgaradi — va natija har doim II guruh feʼli boʻlib chiqadi, shuning uchun keyingisi tanish.
PJ-42: Imkoniyat 2 — potensial shakl (読める, 食べられる)
Oʻtgan darsda imkoniyatni qoʻshimcha soʻzlar bilan aytdingiz. Bugun feʼlning oʻzini oʻzgartirasiz — va natija ancha qisqa, kundalik nutqda esa ancha koʻp uchraydi.
Bu — kursdagi birinchi haqiqiy yangi tuslanish: shu paytgacha oʻzaklar allaqachon mavjud edi, endi esa yangi shakl yasaymiz.
Bu darsda siz
- Uchala guruhda potensial shakl yasaysiz
- を oʻrniga が qoʻyishni oʻrganasiz
- Natija har doim II guruh feʼli ekanini koʻrasiz
- Qaysi qolipni qachon tanlashni bilib olasiz
1. I guruh — え qatoriga
Oxirgi tovushni え qatoriga koʻtaring va る qoʻshing. Bu — toʻrtinchi qator: ます い ga, ない あ ga, potensial esa え ga.
| Lugʻat | え qatori | Potensial | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| 読む | め | 読める | oʻqiy olmoq |
| 書く | け | 書ける | yoza olmoq |
| 泳ぐ | げ | 泳げる | suza olmoq |
| 話す | せ | 話せる | gapira olmoq |
| 買う | え | 買える | sotib ola olmoq |
う → え, «わ» emas. ない-shaklida 買う わ ni olgan edi (買わない), bu yerda esa oddiy え: 買える. Ikkalasini aralashtirmang.
2. II guruh — られる
| Lugʻat | Potensial | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 食べる | 食べられる | yeya olmoq |
| 見る | 見られる | koʻra olmoq |
| 起きる | 起きられる | tura olmoq |
Kundalik nutqda ら tashlab ketiladi: 食べれる, 見れる. Bu — «ら抜き 言葉» deb ataladi va yoshlar orasida juda keng tarqalgan. Lekin imtihonda va yozma tilda ら ni tashlamang — u yerda られる toʻgʻri hisoblanadi.
3. III guruh — yodlanadi
| Lugʻat | Potensial | Maʼnosi |
|---|---|---|
| する | できる | qila olmoq |
| 来る | 来られる | kela olmoq |
する ning qoʻshma feʼllari ham shu yoʻldan boradi: 勉強する → 勉強できる, 運転する → 運転できる. Yaʼni yuzlab feʼl uchun bitta shakl kifoya.
できる tanish. Oʻtgan darsda uni ことができます ichida koʻrgansiz — u oʻsha feʼlning oʻzi. Yaʼni する ning potensial shakli butun kurs davomida sizning oldingizda turgan edi. 来る esa yana oʻqilishini oʻzgartiradi: 来られる.
4. Natija — har doim II guruh
Mana eng foydali xabar. Har qanday potensial shakl る bilan tugaydi va undan oldin え yoki い turadi — yaʼni u II guruh feʼli. Demak keyingisini siz allaqachon bilasiz.
| Shakl | 読める | Maʼnosi |
|---|---|---|
| ます | 読めます | oʻqiy olaman |
| inkor | 読めません | oʻqiy olmayman |
| oʻtgan | 読めました | oʻqiy oldim |
| て | 読めて | oʻqiy olib |
5. を oʻrniga が
Potensial gapda toʻldiruvchi odatda を emas, が oladi — chunki gap endi ish haqida emas, imkoniyat haqida.
ODDIY
本を読みます
Kitob oʻqiyman — ish.
POTENSIAL
本が読めます
Kitob oʻqiy olaman — imkoniyat.
が bu yerda tasodif emas. PJ-26 da 好き が oldi, PJ-39 da ほしい が oldi, PJ-41 da できます が oldi — endi potensial shakl ham. Qoida bitta va u butun kursni bogʻlaydi: yapon tilida «xohish, yoqish, uddalash» — holat, ish emas. Holat gapida esa narsa ega boʻlib turadi. Oʻzbekchada ham «menga musiqa yoqadi» degan gapda musiqa — ega. Shuni eslasangiz, が ni hech qachon unutmaysiz.
6. Qaysi qolipni tanlash
| Qolip | Qayerda |
|---|---|
| Potensial shakl | kundalik nutq — eng koʻp ishlatiladi |
| 〜ことができます | rasmiy til, eʼlon, yozma matn |
Maʼnosi bir xil, shuning uchun xato qilish qiyin. Yangi feʼl uchrasa va guruhiga ishonchingiz komil boʻlmasa — ことができます bilan ayting, u har doim toʻgʻri.
Bir nozik farq bor: potensial shakl koʻpincha shaxsiy qobiliyat haqida, ことができます esa sharoit ruxsat berishi haqida ham gapiradi. «Bu yerda rasmga olsa boʻladi» degan eʼlonda 撮ることができます tabiiyroq eshitiladi — chunki gap sizning qobiliyatingiz haqida emas, qoida haqida. Lekin bu qatʼiy chegara emas va boshlangʻich bosqichda uni oʻylab oʻtirmasangiz ham boʻladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 買われる
✓ 買える — potensialda う え ga koʻtariladi; わ faqat ない-shaklida.
✗ 本を読めます
✓ 本が読めます — potensial gapda toʻldiruvchi が oladi.
✗ 食べられるます
✓ 食べられます — natija II guruh feʼli, demak る tushadi.
Mashq
1. 泳ぐ ning potensial shakli qanday?
Javob
泳げる — ぐ え qatoriga: げ, keyin る.
2. 食べる ning potensial shakli qanday?
Javob
食べられる — II guruhda る oʻrniga られる.
3. «Kitob oʻqiy olaman» da toʻldiruvchi qaysi qoʻshimchani oladi?
Javob
が: 本が読めます. Imkoniyat — holat, ish emas.
4. Potensial shakl qaysi guruhga tegishli boʻlib chiqadi?
Javob
II guruh — る bilan tugaydi va oldida え yoki い turadi. Demak ます, ない, て — hammasi tanish.
5. する ning potensial shakli qanday?
Javob
できる — va siz uni oʻtgan darsdan ことができます ichida bilasiz.
Kalit soʻzlar
- 読める — oʻqiy olmoq
- 書ける — yoza olmoq
- 泳げる — suza olmoq
- 話せる — gapira olmoq
- 食べられる — yeya olmoq
- できる — qila olmoq (する ning potensiali)
- 来られる — kela olmoq
- ら抜き言葉 — ら tashlangan nutq
- 練習する — mashq qilmoq
- まだ — hali
Esda qoladigan uch narsa
- I: え qatori + る · II: られる · III: できる, 来られる.
- Natija doim II guruh feʼli — keyingi tuslanish tanish.
- Toʻldiruvchi が oladi: 本が読めます.