PJ-56: 〜ために va 〜ように — maqsad
«…ish uchun» va «…sin deb» — oʻzbekcha bu ikkisini allaqachon ajratadi, va yapon tili aynan shu chiziq boʻyicha ために bilan ように ni ajratadi.
PJ-56: 〜ために va 〜ように — maqsad
Ikkita oʻzbekcha gapni oʻqing:
Yapon tilini oʻrganish uchun Yaponiyaga boraman.
Bola tushunsin deb sekin gapiraman.
Ikkalasi ham maqsad. Lekin siz ularni bir xil aytmaysiz, va sababi aniq: birinchisida maqsad meniki — men oʻrganaman. Ikkinchisida u menga bogʻliq emas — tushunadigan men emasman.
Yapon tili aynan shu chiziq boʻyicha ikkiga boʻlinadi: ために va ように.
Bu darsda siz
- ために va ように ni yasaysiz
- Ikkalasi orasidagi chiziqni bir savolda topasiz
- Ot bilan keladigan 〜のために ni ishlatasiz
- 〜ないように — «…masin deb» ni tuzasiz
1. Chiziq: irodam yetadimi?
ために — irodam yetadi
日本語を勉強するために、日本へ行きます。
Oʻrganish — men qiladigan ish. Lugʻat shakli.
ように — irodam yetmaydi
子どもが分かるように、ゆっくり話します。
Tushunish — bolaning ishi, meniki emas.
Bitta savol, aniq javob. Maqsaddagi ishni men qilamanmi va uni boshqara olamanmi? Ha — ために. Yoʻq — ように. «Yoʻq» uchta shaklda keladi: boshqa odam qiladi · qobiliyat (potensial shakl) · inkor. Uchalasi ham ように.
| Maqsaddagi feʼl | Qaysi biri | Misol |
|---|---|---|
| Men qilaman, boshqaraman | ために | 買うために働きます |
| Boshqa odam qiladi | ように | 子どもが寝るように、電気を消します |
| Qobiliyat (potensial) | ように | 読めるように練習します |
| Inkor | ように | 忘れないように書きます |
Oʻzbekcha bu chiziqni allaqachon chizib qoʻygan. «Oʻrganish uchun» va «tushunsin deb» — ikkala oʻzbekcha qolip ham ayni shu farqni koʻrsatadi. «-ish uchun» oʻzingiz qiladigan ishga, «-sin deb» boshqasining ishiga qoʻyiladi. «Bola tushunish uchun sekin gapiraman» degan gap oʻzbekchada ham gʻalati eshitiladi — chunki bu farqni til oʻzi talab qiladi. Demak siz yangi tushunchani emas, yangi ikki soʻzni oʻrganyapsiz.
Diqqat qiling: bu chiziq maqsad boʻyicha emas, maqsaddagi feʼl boʻyicha oʻtadi. Bitta va oʻsha istak ikki xil aytilishi mumkin: «yaponcha 勉強する ために» (oʻqish — mening ishim) va «yaponcha 話せる ように» (gapira olish — natija). Ikkalasining orqasida bir xil orzu turibdi, lekin gapda turgan feʼl boshqa — va yapon tili aynan shu feʼlga qaraydi, orzuga emas.
2. ために — yasalishi
| Nima qoʻshiladi | Shakl | Misol |
|---|---|---|
| Feʼl | lugʻat shakli + ために | 買うために |
| Ot | ot + の + ために | 健康のために |
ために dan oldin inkor turmaydi. «忘れないために» notoʻgʻri — inkor boshqarib boʻlmaydigan narsa, demak u ように ga tegishli: 忘れないように. Bu darsda eng koʻp qilinadigan xato shu.
健康のために、毎朝走っています。
Sogʻliq uchun har kuni ertalab yuguraman.
Ot + の + ために. «健康ために» notoʻgʻri.
Yana bir amaliy belgi bor, va u koʻp hollarda ishlaydi: ために dan oldin va keyin ega bir xil boʻladi, ように da esa koʻpincha boshqa. «Men sotib olaman — men ishlayman»: bitta odam, ために. «Bola tushunadi — men gapiraman»: ikki odam, ように. Bu qoida emas, lekin tekshiruv sifatida juda tez ishlaydi.
3. ように — yasalishi
| Nima qoʻshiladi | Shakl | Misol |
|---|---|---|
| Potensial shakl | + ように | 話せるように |
| Inkor | ない + ように | 遅れないように |
| Boshqa odamning ishi | lugʻat shakli + ように | 見えるように |
漢字を忘れないように、毎日書いています。
Kanjini unutmasligim uchun har kuni yozib turaman.
Oʻzbekchada ham «unutmasligim uchun» — «unutmaslik uchun» emas. Inkor irodadan tashqarida.
日本語の新聞が読めるように、漢字を勉強しています。
Yaponcha gazeta oʻqiy olishim uchun kanji oʻrganyapman.
Potensial shakl nega ように oladi? Chunki «oʻqiy olish» — bu qaror emas, natija. Siz «ertaga oʻqiy oladigan boʻlaman» deb qaror qila olmaysiz; siz faqat mashq qilasiz, qobiliyat esa oʻzi keladi. Oʻzbekchada ham «oʻqiy olishim uchun» deymiz — «oʻqiy olish uchun» emas. Egalik qoʻshimchasi aynan shuni koʻrsatib turibdi: bu men qiladigan ish emas, men bilan boʻladigan narsa.
Ot bilan ために — oʻzbekchada ham «uchun». «健康のために» = «sogʻliq uchun», «将来のために» = «kelajak uchun». Bu yerda ikki til deyarli ustma-ust tushadi — faqat yaponcha otdan keyin の talab qiladi, oʻzbekcha esa hech narsa talab qilmaydi. Shuning uchun oʻzbek oʻquvchisi aynan shu の ni tushirib qoldiradi: «健康 ために» — bu darsdagi eng koʻp uchraydigan ikkinchi xato.
4. ように yana bir ishda: iltimosni yetkazish
ように gap oxirida ham turadi — bunda u yumshoq iltimos yoki tilak bildiradi.
忘れないようにしてください。
Unutmaslikka harakat qiling.
〜ようにする — «shunday boʻlishiga harakat qilmoq». PJ-57 da bu qolip davom etadi.
〜ようにしています — odat haqida. 毎日野菜を 食べるようにしています — «har kuni sabzavot yeyishga harakat qilaman». Bu shunchaki 食べています dan farq qiladi: u yerda odat, bu yerda ongli saʼy-harakat.
Bu ikki soʻzni ajratishda yodlash deyarli kerak emas, chunki chiziq mantiqiy. Maqsad — siz qila oladigan narsa boʻlsa, siz uni oʻz zimmangizga olasiz: ために. Maqsad sizning qoʻlingizdan chiqib ketgan boʻlsa — qobiliyat oʻzi keladi, inkor oʻzi boʻladi, boshqa odam oʻzi tushunadi — siz faqat tilay olasiz: ように. Shuning uchun ために «niyat», ように esa «tilak» deb ham tarjima qilinadi.
5. ために ning ikkinchi maʼnosi: sabab
Ot bilan kelganda ために baʼzan maqsad emas, sabab bildiradi. Uni kontekst ajratadi.
事故のために、電車が止まりました。
Hodisa tufayli poyezdlar toʻxtadi.
«Hodisa uchun» emas — hodisa maqsad boʻla olmaydi. Demak bu sabab.
Ajratish oson: maqsad kelajakda turadi va yaxshi narsa boʻladi; sabab oʻtmishda turadi va koʻpincha yomon narsa boʻladi. «Sogʻliq uchun yuguraman» — maqsad. «Hodisa tufayli toʻxtadi» — sabab. Yaponlar ham buni faqat mazmundan biladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 忘れないために
✓ 忘れないように — inkor doim ように.
✗ 読めるために
✓ 読めるように — qobiliyat ham ように.
✗ 健康ために
✓ 健康のために — ot ために oldida の oladi.
✗ 勉強しますために
✓ 勉強するために — lugʻat shakli, ます emas.
Mashq
1. «Kanjini unutmasligim uchun» — qaysi biri?
Javob
忘れないように — inkor irodadan tashqarida, demak ように.
2. «Mashina sotib olish uchun ishlayman» ni yozing.
Javob
車を買うために働きます — sotib olish men qiladigan ish.
3. «Sogʻliq uchun» ni yozing.
Javob
健康のために — ot bilan の kerak.
4. «読めるように» va «読むために» — farqi nima?
Javob
Birinchisi — qobiliyat («oʻqiy olishim uchun»), ikkinchisi — ish («oʻqish uchun»). Qobiliyat boshqarilmaydi, shuning uchun ように.
5. «事故のために遅れました» — bu maqsadmi?
Javob
Yoʻq, sabab. Hodisa maqsad boʻla olmaydi — va u oʻtmishda turibdi.
Kalit soʻzlar
- 〜ために — …ish uchun (irodam yetadi)
- 〜ように — …sin deb (irodam yetmaydi)
- 〜ないように — …masin deb
- 〜ようにしています — …ishga harakat qilaman
- 健康 — sogʻliq
- 将来 — kelajak
- 野菜 — sabzavot
- 夢 — orzu, tush
- 看護師 — hamshira
- 貯める — jamgʻarmoq (II guruh)
Esda qoladigan uch narsa
- Bitta savol: irodam yetadimi? Ha — ために, yoʻq — ように.
- Inkor va potensial shakl doim ように.
- Ot ために oldida の oladi.