PJ-59: 〜ておきます va 〜てみます — oldindan qilish va sinab koʻrish
Yana ikki yordamchi feʼl — va ikkalasi ham oʻzbekchada bor: «qilib qoʻymoq» (oldindan) va «qilib koʻrmoq». Ikkinchisida ikkala til ham aynan «koʻrmoq» feʼlini ishlatadi.
PJ-59: 〜ておきます va 〜てみます — oldindan qilish va sinab koʻrish
Oʻtgan darsda て-shakli ustiga しまう qoʻygan edingiz. Bugun yana ikkita feʼl qoʻshiladi, va ularning ikkalasi ham oʻzbek tilida allaqachon bor:
Ertaga uchun bilet olib qoʻyaman. → 〜ておく
Bu taomni yeb koʻraman. → 〜てみる
Bu darsda siz
- 〜ておく — «oldindan qilib qoʻymoq» ni yasaysiz
- 〜てみる — «qilib koʻrmoq» ni yasaysiz
- てみる va 〜たい farqini koʻrasiz
- Ogʻzaki 〜とく ni taniysiz
1. 〜ておく — oldindan qilib qoʻymoq
おく yolgʻiz turganda «qoʻymoq» degani (本を机に おく — kitobni stolga qoʻymoq). て-shakli ustiga qoʻyilganda u «kelajak uchun qilib qoʻymoq» maʼnosini beradi.
明日のチケットを買っておきます。
Ertangi biletni olib qoʻyaman.
Ish hozir qilinadi, foydasi keyin koʻrinadi.
会議の前に資料を読んでおいてください。
Yigʻilishdan oldin hujjatlarni oʻqib qoʻying.
Oʻzbekcha «-ib qoʻymoq» — bu maʼnoning aynan oʻzi. «Olib qoʻyaman», «yozib qoʻyaman», «tayyorlab qoʻyaman» — bu gaplarda ham ikkinchi feʼl ishning kelajakka qaratilganini aytadi. Yaponcha おく ham, oʻzbekcha «qoʻymoq» ham asl maʼnosida bir narsani joyiga qoʻyishni bildiradi — ikkala til ham oʻsha tasvirdan «tayyorlab qoʻyish» maʼnosini oʻstirgan.
Ikkinchi maʼnosi: shundayligicha qoldirmoq. 窓を開けておいて ください — «derazani ochiq qoldiring». Bu yerda ham mantiq bir xil: ish keyingi paytga qaratilgan.
Bu qolipning kuchi shundaki, u vaqtni ikkiga boʻladi: ish hozir bajariladi, lekin uning maʼnosi keyinroq ochiladi. Shuning uchun ておく deyarli doim «nima uchun?» degan savolga javob beradi — bilet ertaga uchun olinadi, hujjat yigʻilishdan oldin oʻqiladi. Gapda bu sabab koʻrsatilmagan boʻlsa ham, tinglovchi uni oʻzi tushunadi.
2. Ogʻzaki nutq: 〜とく
Bu ham jaranglilik qoidasi. PJ-58 dagi ちゃう / じゃう bilan bir xil: ておく → とく, でおく → どく. Yozma ishda esa doim toʻliq shakl.
Bu qolip yapon tilida ayniqsa koʻp uchraydi, chunki u gapga ehtiyotkorlik qoʻshadi. «Bugun qilaman» degan gap qatʼiy; «bugun qilib qoʻyaman» esa yumshoqroq — ish kelajak uchun, hozirgi paytga daʼvo qilmaydi. Yaponlar bunday yumshatishni juda qadrlaydi, shuning uchun ておく ish joylarida va xizmat koʻrsatishda deyarli har gapda eshitiladi.
3. 〜てみる — qilib koʻrmoq
Mana darsdagi eng chiroyli joy. みる — «koʻrmoq». て-shakli ustiga qoʻyilganda u «qilib koʻrmoq» degani: ishni qilasiz va natijasini koʻrasiz.
この料理を食べてみます。
Bu taomni yeb koʻraman.
この服を着てみてもいいですか。
Bu kiyimni kiyib koʻrsam boʻladimi?
てみる + てもいいですか (PJ-55) — doʻkonda eng koʻp ishlatiladigan gap.
Bu ikki tilning eng aniq ustma-ust tushgan joyi. Oʻzbekcha «yeb koʻraman», «kiyib koʻraman», «aytib koʻraman» — va yaponcha 〜てみる. Ikkala tilda ham yordamchi feʼl aynan «koʻrmoq»: 見る = koʻrmoq. Bu tasodif emas — ikkala xalq ham «sinab koʻrish» degan fikrni bir xil tasvir bilan qurgan: qilasan va natijaga qaraysan. Shuning uchun bu qolipni yodlash kerak emas; uni shunchaki tanib olish kifoya.
Faqat bitta izoh: みる bu yerda kana bilan yoziladi. 見る kanjisi asl «koʻrmoq» maʼnosida ishlatiladi; yordamchi feʼl boʻlganda esa みる deb yoziladi. Bu yapon tilining umumiy odati: yordamchi boʻlib qolgan feʼl kanjisini yoʻqotadi. 置く → おく da ham shunday.
Ikkala yordamchi ham oʻz maʼnosini saqlab turibdi. Oʻzbekcha «qoʻymoq» asl maʼnosida narsani joyiga qoʻyishdir — «kitobni stolga qoʻydim». «Koʻrmoq» esa koʻz bilan koʻrishdir. Yaponcha 置く va 見る ham xuddi shunday. Ikkala til ham bu ikki oddiy harakatdan bir xil koʻchma maʼno oʻstirgan: joyiga qoʻyish → tayyorlab qoʻyish, koʻrish → sinab koʻrish. Shuning uchun bu ikki qolipni tarjimadan emas, tasvirdan eslab qoling — shunda ular hech qachon aralashmaydi.
4. てみる va 〜たい — chalkashtirmang
〜たい (PJ-39)
食べたいです。
«Yegim kelyapti.» Bu xohish — hali qilmadim.
〜てみる
食べてみます。
«Yeb koʻraman.» Bu qaror — qilaman va natijaga qarayman.
Ikkalasini birga ham ishlatsa boʻladi: 食べてみたいです — «yeb koʻrgim kelyapti». Bu yaponchada juda koʻp uchraydi va oʻzbekchada ham xuddi shunday tuziladi.
てみる «harakat qilmoq» degani EMAS. «Qancha harakat qilsam ham» degan maʼno uchun boshqa soʻzlar bor — 頑張る yoki PJ-55 dagi いくら〜ても. てみる shunchaki «bir marta qilib, nima boʻlishini koʻrmoq».
5. Uchta yordamchi feʼl bir jadvalda
| Qolip | Oʻzbekcha | Ish qachon qaratilgan |
|---|---|---|
| 〜てしまう | -ib boʻlmoq · -ib qoʻymoq | oʻtmishga — ish tugagan |
| 〜ておく | oldindan qilib qoʻymoq | kelajakka — foydasi keyin |
| 〜てみる | qilib koʻrmoq | hozirga — natijani bilmayman |
Uchalasi ham bitta qurilma. て-shakli asosiy ishni aytadi, ikkinchi feʼl esa unga munosabat qoʻshadi. Yapon tilida bunday yordamchi feʼllar oʻnlab, va keyingi ikki dars (PJ-60, PJ-61) yana uchtasini qoʻshadi. Shuning uchun bu qurilmani hozir mustahkam oʻzlashtirib olish kerak.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 買うておきます
✓ 買っておきます — おく て-shakliga qoʻshiladi.
✗ 食べて見ます
✓ 食べてみます — yordamchi feʼl kana bilan yoziladi.
✗ 読んでとく
✓ 読んどく — で dan keyin ど, xuddi じゃう kabi.
✗ てみる = «harakat qilmoq»
✓ てみる = «bir marta qilib koʻrmoq». Harakat uchun — 頑張る.
Mashq
1. 買う ning ておく shaklini yasang.
Javob
買っておきます — て-shakli 買って (I guruh, う → って).
2. «Bu taomni yeb koʻraman» ni yozing.
Javob
この料理を食べてみます — みる kana bilan.
3. «Bu kiyimni kiyib koʻrsam boʻladimi?» ni yozing.
Javob
この服を着てみてもいいですか — てみる + てもいいですか.
4. 読んでおく ning ogʻzaki shakli qanday?
Javob
読んどく — で dan keyin どく.
5. 食べたい va 食べてみる — farqi nima?
Javob
Birinchisi — xohish («yegim kelyapti»), ikkinchisi — qaror («yeb koʻraman»). Ikkalasini birga ham ishlatsa boʻladi: 食べてみたいです.
Kalit soʻzlar
- 〜ておく — oldindan qilib qoʻymoq
- 〜てみる — qilib koʻrmoq
- 〜とく · 〜どく — ておく ning ogʻzaki shakli
- 準備する — tayyorlamoq
- 置く — qoʻymoq (I guruh)
- 服 — kiyim
- 着る — kiymoq (II guruh)
- 資料 — hujjat, material
- 文化祭 — maktab madaniyat bayrami
- 頑張る — harakat qilmoq (I guruh)
Esda qoladigan uch narsa
- 〜ておく = oldindan qilib qoʻymoq — ish kelajakka qaratilgan.
- 〜てみる = qilib koʻrmoq — ikkala tilda ham «koʻrmoq» feʼli.
- Yordamchi feʼl kana bilan yoziladi: おく, みる.