PJ-58: 〜てしまいます — tugatish va afsus
Bitta qolip, ikki maʼno: «butunlay tugatdim» va «qilib qoʻydim». Oʻzbekcha «-ib qoʻymoq» ham aynan shu ikki ishni qiladi.
PJ-58: 〜てしまいます — tugatish va afsus
Ikkita oʻzbekcha gapni oʻqing:
Kitobni bir kunda oʻqib boʻldim.
Telefonimni sindirib qoʻydim.
Birinchisida ish toʻliq tugadi. Ikkinchisida ish xohlamagan holda sodir boʻldi — va gapda afsus bor. Yapon tilida ikkalasi ham bitta qolip bilan aytiladi: 〜てしまう.
Bu darsda siz
- 〜てしまう ni yasaysiz
- Ikki maʼnoni kontekstdan ajratasiz
- Ogʻzaki nutqdagi 〜ちゃう va 〜じゃう ni taniysiz
- Nega yaponlar afsusni feʼl bilan koʻrsatishini tushunasiz
1. Yasalishi
Yana oʻsha て-shakli. PJ-55 da unga も qoʻshgan edingiz, bugun esa butun bir feʼl qoʻshiladi: しまう (I guruh).
| Feʼl | て-shakli | + しまう | Muloyim shakl |
|---|---|---|---|
| 食べる | 食べて | 食べてしまう | 食べてしまいます |
| 読む | 読んで | 読んでしまう | 読んでしまいます |
| 忘れる | 忘れて | 忘れてしまう | 忘れてしまいました |
| する | して | してしまう | してしまいました |
Bu qolip koʻpincha oʻtgan zamonda chiqadi. Sababi oddiy: tugagan ish ham, afsus ham — ikkalasi ham allaqachon boʻlgan narsa. Shuning uchun matnlarda siz eng koʻp 〜てしまいました va oddiy shaklda 〜てしまった ni koʻrasiz.
Diqqat qiling: しまう yolgʻiz turganda «yigʻishtirib qoʻymoq» degani — kiyimni javonga solish, oʻyinchoqni quticha ichiga qaytarish. Shundan ikkala maʼno ham oʻsib chiqqan: ishni yigʻishtirib boʻlsangiz — tugatish; bir narsa oʻzi yigʻishtirilib ketsa, siz xohlamagan holda — afsus. Qolipni shu tasvir bilan eslab qolish uni yodlashdan ancha oson.
2. Birinchi maʼno: butunlay tugatish
宿題を全部してしまいました。
Uy vazifasini butunlay qilib boʻldim.
Afsus yoʻq. «全部» soʻzi maʼnoni aniqlab turibdi.
この本を一日で読んでしまいました。
Bu kitobni bir kunda oʻqib boʻldim.
Oʻzbekcha «-ib boʻlmoq» — bu maʼnoning aynan oʻzi. «Oʻqib boʻldim», «yeb boʻldim», «yozib boʻldim» — oʻzbekchada ham asosiy feʼl -ib shaklida turadi va ustiga ikkinchi feʼl qoʻyiladi. Yaponchada ham xuddi shunday: て + しまう. Ikkala tilda ham bu qurilma «ish tugadi» emas, «ishdan hech nima qolmadi» degani.
Bu maʼno bir qarashda ortiqchadek koʻrinadi: «oʻqidim» deyish ham yetarli-ku? Farq shundaki, oddiy 読みました gapi ishning boʻlganini aytadi, xolos. てしまう esa ishning oxirigacha yetganini aytadi: sahifa qolmadi, ovqat qolmadi, vazifadan hech nima qolmadi. Shuning uchun bu qolip koʻpincha もう («allaqachon») va 全部 («hammasi») bilan birga yuradi — ular bir-birini quvvatlaydi.
3. Ikkinchi maʼno: afsus
財布をなくしてしまいました。
Hamyonimni yoʻqotib qoʻydim.
Gapda hech qanday «afsus» soʻzi yoʻq — afsusni しまう ning oʻzi olib yuribdi.
寝坊して、電車に遅れてしまいました。
Uxlab qolib, poyezdga kechikib qoldim.
Va bu — oʻzbekcha «-ib qoʻymoq». «Unutib qoʻydim», «sindirib qoʻydim», «aytib qoʻydim» — bu gaplarda ham afsus alohida soʻz bilan emas, ikkinchi feʼl bilan beriladi. Yaʼni oʻzbek tili ham aynan yapon tili kabi ishlaydi: asosiy feʼl nima boʻlganini aytadi, yordamchi feʼl esa unga munosabatni. Ingliz tilida bunday qurilma umuman yoʻq — u yerda «unfortunately» degan alohida soʻz qoʻshiladi.
Yana bir joyi bor, va u oʻzbek oʻquvchisi uchun tanish: afsus maʼnosi koʻpincha oʻzingizga emas, oʻz aybingizga ishora qiladi. «Unutib qoʻydim» degan gapda ayb sizda; «unutildi» desangiz esa ayb yoʻqoladi. Yaponchada ham shunday: てしまう gapiruvchini voqeaning ichiga qaytaradi. Shuning uchun uzr soʻraganda bu qolip juda koʻp ishlatiladi — u «men qildim va buni yoqtirmayapman» degan maʼnoni bir vaqtda beradi.
4. Qaysi maʼno? Kontekst aytadi
TUGATISH
Ish — reja edi.
Natija — yaxshi.
全部, 一日で, もう kabi soʻzlar bilan keladi.
AFSUS
Ish — xohlanmagan.
Natija — yomon.
なくす, 忘れる, 壊れる, 遅れる kabi feʼllar bilan keladi.
Feʼlning oʻzi koʻpincha javobni berib turadi. «Yoʻqotmoq», «unutmoq», «sinmoq» — bularning yaxshi tomoni yoʻq, demak afsus. «Qilmoq», «oʻqimoq», «yozmoq» — bular vazifa, demak tugatish. Shubha qolgan paytda esa gapdagi boshqa soʻzlarga qarang.
Diqqat qiling: bu yerda afsus gapning mazmunidan kelib chiqmaydi — u grammatikada turadi. «Hamyonimni yoʻqotdim» degan gapni しまう siz ham aytsa boʻladi (財布をなくしました), va u shunchaki fakt boʻlib qoladi — xuddi politsiyaga bergan maʼlumotdek. しまう qoʻshilganda esa gapga odam qaytadi: gapiruvchi buni yoqtirmaganini ham aytib turadi. Aynan shuning uchun bu qolipni imtihonda emas, kundalik hikoyada koʻp eshitasiz.
5. Ogʻzaki nutq: ちゃう va じゃう
Suhbatda てしまう qisqaradi, va qisqarishi て yoki で ga qarab ikki xil boʻladi.
Qoidani jarangliligi hal qiladi. て — jarangsiz, shuning uchun ちゃ. で — jarangli, shuning uchun じゃ. Bu PJ-6 dagi dakuten qoidasining oʻzi: ち ustiga ikki nuqta qoʻysangiz じ boʻladi.
ちゃう ni yozmang, lekin taniy oling. U animeda, qoʻshiqda va doʻstlar suhbatida toʻxtovsiz eshitiladi. Yozma ishda, imtihonda va ustoz bilan doim toʻliq 〜てしまいました.
壊す / 壊れる — yana oʻsha する / なる chizigʻi. PJ-57 da siz 決める va 決まる ni koʻrgansiz. Bu ham oʻsha juftlik: 壊す — men sindirdim, 壊れる — oʻzi sindi. Oʻzbekchada ham «sindirdim» va «sindi» — ikki boshqa feʼl. Va afsus qolipiga koʻpincha ikkinchisi qoʻshiladi: 壊れてしまいました — «sinib qoldi».
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 読むしまいました
✓ 読んでしまいました — しまう て-shakliga qoʻshiladi.
✗ 読んでちゃいました
✓ 読んじゃいました — で dan keyin doim じゃ.
✗ Inshoda: 忘れちゃいました
✓ 忘れてしまいました — yozma ishda toʻliq shakl.
✗ 宿題をしてしまいました = «afsus, uy vazifasini qildim»
✓ Bu yerda maʼno tugatish: «hammasini qilib boʻldim». Feʼl yomon emas, demak afsus emas.
Mashq
1. 忘れる ning てしまう shaklini yasang.
Javob
忘れてしまう — II guruh, て-shakli 忘れて.
2. 読む ning qisqargan shaklini yasang.
Javob
読んじゃう — て-shakli 読んで, demak じゃう.
3. «財布をなくしてしまいました» — qaysi maʼno?
Javob
Afsus. «Yoʻqotmoq» feʼlining yaxshi tomoni yoʻq.
4. «宿題を全部してしまいました» — qaysi maʼno?
Javob
Tugatish. «全部» soʻzi buni aniqlab turibdi.
5. Nega 食べてしまう → 食べちゃう, lekin 飲んでしまう → 飲んじゃう?
Javob
Chunki qisqarish て / で ga qarab boʻladi: て → ちゃ (jarangsiz), で → じゃ (jarangli).
Kalit soʻzlar
- 〜てしまう — …ib boʻlmoq; …ib qoʻymoq
- 〜ちゃう · 〜じゃう — ogʻzaki qisqargan shakl
- 財布 — hamyon
- なくす — yoʻqotmoq (I guruh)
- 壊す — sindirmoq (I guruh)
- 壊れる — sinmoq (II guruh)
- 寝坊する — uxlab qolmoq
- 宿題 — uy vazifasi
- 消す — oʻchirmoq (I guruh)
- 全部 — hammasi
Esda qoladigan uch narsa
- Bitta qolip, ikki maʼno: «-ib boʻldim» va «-ib qoʻydim».
- Qaysi maʼno ekanini feʼlning oʻzi koʻrsatadi.
- て → ちゃう, で → じゃう — faqat ogʻzaki nutqda.