PJ-67: Buyruq va taqiq shakllari: 行け / 行くな va ularning oʻrni
Kursdagi yagona dars, unda shakl «ishlatmang» degan ogohlantirish bilan beriladi. Lekin uni bilmasdan belgini ham, mangani ham, sport maydonidagi baqiriqni ham tushunib boʻlmaydi.
PJ-67: Buyruq va taqiq shakllari: 行け / 行くな
Yapon tilida buyruqning eng qisqa shakli bor: 行け — «bor». Va taqiqning eng qisqa shakli ham: 行くな — «borma».
Lekin darsni ogohlantirish bilan boshlaymiz: bu shakllarni deyarli hech qachon ishlatmaysiz. Ular yaponchada qoʻpol. Shunga qaramay ularni bilish shart — chunki koʻchadagi belgida, mangada va sport maydonida siz ularni har kuni koʻrasiz.
Bu darsda siz
- Buyruq shaklini uch guruh feʼlidan yasaysiz
- Taqiq shaklini yasaysiz — u ancha oson
- Bu shakllar qayerda toʻgʻri ekanini bilib olasiz
- Yumshoqroq zinapoyani oʻrganasiz: 〜なさい, 〜てください
1. Buyruq shakli — 命令形
I — 五段
行く → 行け
Oxirgi bogʻin え-qatorga tushadi. Xolos — hech nima qoʻshilmaydi.
II — 一段
食べる → 食べろ
る tushadi, ろ qoʻyiladi.
III — 不規則
する → しろ · 来る → 来い
来い — «きろ» emas. Yodlab qoʻying.
え-qator yana ishga tushdi. Siz uni PJ-51 da koʻrgansiz: 行けば. Buyruq shakli — oʻsha 行け ning oʻzi, faqat ば siz. Yaʼni yangi oʻzak yodlash kerak emas.
Diqqat qiling: II guruhdagi ろ ni PJ-63 dagi passiv va PJ-65 dagi kauzativ bilan chalkashtirmang. Ular ない-oʻzagidan yasaladi, buyruq shakli esa butunlay boshqa yoʻldan boradi: I guruhda え-qator, II guruhda る → ろ. Yaʼni bu kursda birinchi marta uchraydigan oʻzak — va oxirgisi ham.
2. Taqiq shakli — 禁止形
Bu ancha oson: lugʻat shakliga な qoʻshiladi. Uch guruh uchun ham bir xil, istisno yoʻq.
| Feʼl | Buyruq | Taqiq |
|---|---|---|
| 行く | 行け | 行くな |
| 読む | 読め | 読むな |
| 食べる | 食べろ | 食べるな |
| する | しろ | するな |
| 来る | 来い | 来るな |
Oʻzbekchada taqiq ham bitta boʻgʻin. «Borma», «yozma», «kelma» — feʼlga -ma qoʻshiladi. Yaponchada esa な. Ikkala tilda ham bu eng qisqa taqiq shakli va ikkalasida ham u ancha keskin eshitiladi. Farqi shundaki, oʻzbekcha «borma» doʻstga aytilsa oddiy gap; yaponcha 行くな esa deyarli baqiriq.
Diqqat qiling: buyruq shakli — kursdagi eng qisqa feʼl shakli. Unda hech qanday qoʻshimcha yoʻq, hatto ます ham, だ ham. Yapon tilida qisqalik va muloyimlik teskari proporsional: gap qanchalik qisqa boʻlsa, shunchalik yaqin yoki shunchalik keskin. Shuning uchun bu shaklni koʻrganda birinchi savol «kim kimga aytyapti?» boʻlishi kerak.
3. Bu shakllar qayerda toʻgʻri
| Joy | Misol | Nega toʻgʻri |
|---|---|---|
| Yoʻl belgisi | 止まれ | belgi muloyim boʻlmaydi — u qisqa boʻlishi kerak |
| Ogohlantirish | 入るな | xavf bor, vaqt yoʻq |
| Sport maydoni | 頑張れ | baqirib quvvatlash — bu buyruq emas, qoʻllab-quvvatlash |
| Manga, anime | 待て | personaj nutqi, koʻpincha erkaklar tilida |
| Favqulodda holat | 逃げろ | odam hayoti xavf ostida boʻlganda odob kutilmaydi |
Bu roʻyxatda maktab ham, ish joyi ham, doʻkon ham yoʻq. Ustozga, mijozga, notanish odamga yoki kattaroq odamga bu shakllar hech qachon aytilmaydi. Yaponiyada yashayotgan chet ellik ularni butun umr faqat oʻqiydi, hech qachon gapirmaydi.
Oʻzbekchada ham «bor!» ning kuchi joyiga qarab oʻzgaradi. Doʻstingizga «bor» desangiz oddiy; ustozingizga aytsangiz qoʻpol; koʻchada notanish odamga baqirsangiz janjal. Yaponchada shu farq bor, faqat u ancha kengroq: u yerda oʻrtacha holat ham qoʻpol hisoblanadi. Shuning uchun oʻzbekcha «bor» ni yaponchaga 行け deb emas, 行ってください deb tarjima qiling.
危ない！逃げろ！
Xavfli! Qoching!
Favqulodda holatda odob kutilmaydi — bu yerda buyruq shakli toʻgʻri.
ここに入るな。
Bu yerga kirmang.
Ogohlantirish belgisi. Lugʻat shakli + な.
Oʻzbekcha belgilarda ham qisqa shakl turadi. «Toʻxta», «Kirish taqiqlanadi», «Tegmang» — koʻchadagi yozuv hech qachon «toʻxtashingizni soʻraymiz» demaydi. Sababi ikkala tilda ham bir xil: belgi oʻqilmaydi, u koʻriladi, va koʻz uzun gapni ulgurmaydi. Shuning uchun yaponcha 止まれ ni qoʻpol deb emas, qisqa deb tushunish toʻgʻriroq.
4. 〜なさい — oʻrtadagi shakl
Buyruq va iltimos orasida bitta pogʻona bor: ます-oʻzagi + なさい. Bu ota-onadan bolaga, ustozdan oʻquvchiga aytiladigan shakl — qatʼiy, lekin qoʻpol emas.
早く食べなさい。
Tezroq ye.
ます-oʻzagi 食べ, ustiga なさい.
なさい ni faqat pastdagilarga aytish mumkin. Ota-ona bolaga, ustoz oʻquvchiga, katta aka ukasiga. Teng yoshdagi doʻstga aytilsa — gʻalati, kattaroq odamga aytilsa — haqorat. Imtihon savollarida esa u tez-tez chiqadi: 答えなさい («javob bering»).
Diqqat qiling: なさい ham bir tomonlama. U pastga qarab aytiladi va yuqoriga qarab hech qachon. Shuning uchun undan ehtiyot boʻling: ustozga «行きなさい» deb aytish buyruq shaklidan koʻra ham gʻalati eshitiladi, chunki u sizni oʻz oʻrningizdan yuqoriga qoʻyadi. Yaponchada bu grammatik xato emas, mavqe xatosi — va bu keyingi uch darsning asosiy mavzusi.
5. Butun zinapoya
Va zinapoya yuqoriga davom etadi. PJ-61 da siz 行ってもらえますか va 行っていただけますか ni koʻrgansiz. Yaʼni yaponchada buyruqning oltita darajasi bor, va ularning bittasi — eng pastkisi — bugungi darsda.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 来ろ
✓ 来い — 来る ning buyruq shakli istisno.
✗ 食べれ
✓ 食べろ — II guruh ろ oladi, え-qator emas.
✗ 行けな (taqiq sifatida)
✓ 行くな — な lugʻat shakliga qoʻshiladi.
✗ Ustozga: 待て
✓ 待ってください — buyruq shakli odamga aytilmaydi.
Mashq
1. 読む ning buyruq shaklini yasang.
Javob
読め — む → め (え-qator).
2. 来る ning buyruq shaklini yasang.
Javob
来い — istisno. «きろ» degan shakl yoʻq.
3. 食べる ning taqiq shaklini yasang.
Javob
食べるな — な lugʻat shakliga qoʻshiladi, istisnosiz.
4. «頑張れ» qoʻpolmi?
Javob
Yoʻq. Sport maydonida bu quvvatlash, buyruq emas — va u eng koʻp eshitiladigan buyruq shakli.
5. Ustozga «kuting» deysiz. Qaysi shakl?
Javob
待ってください — yoki muloyimroq 待っていただけますか. 待て hech qachon.
Kalit soʻzlar
- 命令形 — buyruq shakli
- 禁止形 — taqiq shakli
- 〜なさい — qatʼiy, lekin qoʻpol emas
- 頑張れ — «harakat qil!», quvvatlash
- 止まれ — «toʻxta» (yoʻl belgisi)
- 危ない — xavfli
- 逃げる — qochmoq (II guruh)
- 立入禁止 — kirish taqiqlangan
- 応援する — quvvatlamoq
- 選手 — sportchi
Esda qoladigan uch narsa
- Buyruq: え-qator (I), ろ (II), 来い (istisno).
- Taqiq: lugʻat shakli + な, istisnosiz.
- Ikkalasini ham odamga aytmang — oʻqing, gapirmang.