PJ-90: 〜ながらも, 〜つつ — yozma qarama-qarshilik
PJ-38 dagi ながら ga bitta も qoʻshilsa, «bir vaqtda» degan maʼno «…ga qaramay» ga aylanadi. つつ — oʻsha ikki maʼnoning kitobiy egizagi, va uning uchinchi ishi bor: つつある — «… boʻlib bormoqda».
PJ-90: 〜ながらも, 〜つつ — yozma qarama-qarshilik
PJ-38 da siz shu gapni oʻrgangansiz:
音楽を聞きながら勉強します。
«Musiqa tinglab oʻqiyman» — ikki ish bir vaqtda. Endi oxiriga bitta harf qoʻshamiz:
知っていながらも、教えてくれなかった。
Maʼno butunlay burildi: «Bilgani holda ham, aytmadi». Endi bu «bir vaqtda» emas — bu qarama-qarshilik. Bitta も qolipni teskari tomonga aylantirdi.
Bu dars oʻsha bitta harf va uning kitobiy egizagi つつ haqida. Ikkalasi ham yozma tilning soʻzlari — maqolada, kitobda, rasmiy nutqda yashaydi.
Bu darsda siz
- 〜ながらも bilan «…ga qaramay» deysiz
- 〜つつ ni ikkala maʼnosida taniysiz
- 〜つつある bilan «… boʻlib bormoqda» deysiz
- ながら bitta ega talab qilishini bilasiz
1. Ulanish — ます-oʻzagi
Ikkala qolip ham feʼlning ます-oʻzagiga ulanadi: ます-shaklini oling va ます ni olib tashlang. Bu PJ-38 dan tanish.
| Feʼl | ます-shakli | Oʻzagi | Natija |
|---|---|---|---|
| 知っている | 知っています | 知ってい | 知っていながらも |
| 歩く | 歩きます | 歩き | 歩きつつ |
| 思う | 思います | 思い | 思いつつ |
| 増える | 増えます | 増え | 増えつつある |
Lugʻat shakli bu yerga tushmaydi. «歩くつつ» ham, «歩きますながら» ham notoʻgʻri. Faqat oʻzak: 歩き + つつ. Sifat va ot esa boshqacha ulanadi — pastda alohida koʻramiz.
2. 〜ながらも — «…ga qaramay»
も qoʻshilishi bilan gap kutilmagan qarama-qarshilikni aytadi: birinchi qism toʻgʻri, lekin ikkinchisi undan chiqmaydi.
狭いながらも、楽しい我が家。
Tor boʻlsa-da, quvnoq uyimiz.
Mashhur ibora. い-sifat ながらも ga yalangʻoch ulanadi — oʻzak kerak emas.
| Soʻz turi | Nima ulanadi | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| feʼl | ます-oʻzagi | 知っていながらも | bilgani holda ham |
| い-sifat | yalangʻoch | 狭いながらも | tor boʻlsa-da |
| な-sifat | yalangʻoch | 残念ながらも | afsuski boʻlsa-da |
| ot | yalangʻoch | 子供ながらも | bola boʻlsa-da |
Oʻzbekcha «-sa-da» va «-ga qaramay» shu qolipning oʻzi. «Bilsa-da aytmadi», «tor bolsa-da quvnoq», «bola bolsa-da tushunadi» — uchalasida ham bitta narsa bor: birinchi qismdan kutilgan natija chiqmadi. Yaponcha ながらも ham aynan shu kutilmaganlikni koʻtaradi. Eʼtibor bering, oʻzbekchada ham qoʻshimcha «-da» — kichkina, bir boʻgʻinli, va aynan oʻsha kichkina boʻlak maʼnoni burib yuboradi. Yaponchada oʻsha ish も ning zimmasida. Ikki tilda ham: bitta harf, butun gap teskari.
3. ながら ning ikki yuzi — qaysi biri qachon
Bir savol tugʻiladi: も boʻlmasa ham ながら qarshilik maʼnosini bera oladimi? Javob — ha, va tanlovni mazmun qiladi.
ながら — bir vaqtda (PJ-38)
音楽を聞きながら勉強する。
Ikkala ish ham bir vaqtda ketyapti, hech qanday gʻalatilik yoʻq.
ながら(も) — qarshilik
知っていながら、教えてくれなかった。
Bilardi — demak aytishi kerak edi. Aytmadi. Kutilgan natija chiqmadi.
も qarshilikni faqat kuchaytiradi, yaratmaydi. も siz ham gap qarshilikni bildirishi mumkin, lekin も boʻlsa — bu albatta qarshilik, va u taʼkidlangan. Shuning uchun shubhalansangiz も ni qoʻying: gap aniqroq boʻladi. Bir vaqtda maʼnosida esa も hech qachon qoʻyilmaydi.
ながら ikkala tomonda ham bitta ega talab qiladi. «兄は知っていながら、 弟は知らなかった» degan gap notoʻgʻri — ikki boshqa odam. Bunday paytda PJ-54 dagi が yoki けど kerak. Bu cheklov PJ-38 dan beri oʻzgarmagan.
4. 〜つつ — kitobiy egizak
つつ ながら ning ikkala maʼnosini ham qaytaradi, faqat bir pogʻona yuqori uslubda. Uni suhbatda eshitmaysiz — u maqolada, esseda va rasmiy nutqda yashaydi.
| Maʼnosi | Kundalik | Kitobiy | Misol |
|---|---|---|---|
| bir vaqtda | 〜ながら | 〜つつ | 歩きつつ考える |
| qarshilik | 〜ながらも | 〜つつも | 悪いと知りつつも… |
悪いと知りつつも、やってしまった。
Yomon ekanini bila turib ham, qilib qoʻydim.
つつも — ながらも ning kitobiy shakli. Oxiridagi 〜てしまった (PJ-58) afsusni qoʻshadi va bu qolip bilan juda tez-tez keladi.
Oʻzbek tilida ham kitobiy va soʻzlashuv shakllari juftlashib yuradi. «Bilgani holda» — yozma; «bilsa ham» — kundalik. «Shuning uchun» — oddiy; «binobarin» — maqola tili. Ikkala juftda ham maʼno bir xil, farq faqat qayerda yozilishida. Yaponcha ながら va つつ aynan shunday juft: gapiradigan odam ながら deydi, maqola yozadigan odam つつ yozadi. Shuning uchun bu ikkovini «qaysi biri toʻgʻri» deb emas, «bu matn qanday matn?» deb tanlang. Insho yoki taqdimot yozsangiz — つつ sizning foydangizga ishlaydi; doʻstingizga xabar yozsangiz — u gʻalati eshitiladi.
つつ faqat feʼl bilan keladi. ながらも sifatga ham, otga ham ulanadi (狭いながらも, 子供ながらも), つつ esa faqat feʼlning ます-oʻzagiga. Shuning uchun «狭いつつ» degan gap yoʻq.
5. 〜つつある — «… boʻlib bormoqda»
Va endi つつ ning uchinchi, butunlay boshqa ishi. 〜つつある — harakat yoki oʻzgarish davom etayotganini, sekin-asta borayotganini bildiradi. Bu qarshilik emas, bu jarayon.
町の本屋は減りつつある。
Shahardagi kitob doʻkonlari kamayib bormoqda.
〜ている ham boʻlardi, lekin つつある «jarayon hali tugamagan, yoʻnalish shu» degan yozma ohangni beradi.
〜つつある — jarayon
雪が消えつつある。
Qor erib bormoqda. Oʻzgarish davom etyapti.
〜つつも — qarshilik
雪が降りつつも、試合は続いた。
Qor yogʻayotganiga qaramay, oʻyin davom etdi.
Oʻzbekchada «-ib bormoqda» aynan shu jarayonni aytadi. «Kamayib bormoqda», «isib bormoqda», «oʻzgarib bormoqda» — uchalasida ham ish tugamagan, yoʻnalish koʻrsatilyapti. Oddiy «kamayyapti» bilan solishtiring: u shu topdagi holatni aytadi, «kamayib bormoqda» esa tendensiyani. Yapon tilida ham xuddi shu ikkilik bor — 〜ている holat, 〜つつある tendensiya. Shuning uchun gazeta va ilmiy matnda つつある juda koʻp: ular dunyoni holat sifatida emas, harakat sifatida tasvirlaydi. Oʻzbekcha tarjimada esa «-ib bormoqda» ni qoʻysangiz, ohang ham, maʼno ham joyida chiqadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 歩くつつ考える
✓ 歩きつつ — つつ ます-oʻzagiga ulanadi, lugʻat shakliga emas.
✗ 狭いつつも、楽しい
✓ 狭いながらも — つつ faqat feʼl bilan keladi, sifat bilan emas.
✗ 兄は知っていながら、弟は知らなかった
✓ 兄は知っていたが、弟は知らなかった — ながら ikkala tomonda bitta ega talab qiladi.
✗ 音楽を聞きながらも勉強する (bir vaqtda maʼnosida)
✓ 聞きながら勉強する — «bir vaqtda» maʼnosiga も qoʻshilmaydi.
✗ 本屋が減るつつある
✓ 減りつつある — bu yerda ham oʻzak kerak.
Mashq
1. «Bilgani holda ham aytmadi» — boʻsh joyga nima? 知ってい___、教えてくれなかった。
Javob
ながらも. も qarshilikni taʼkidlaydi. も siz ham toʻgʻri boʻlardi, lekin も bilan gap aniqroq.
2. 歩く ni つつ bilan qoʻshing.
Javob
歩きつつ. ます-shakli 歩きます, oʻzagi 歩き — oʻshanga つつ ulanadi.
3. «Tor boʻlsa-da, quvnoq uyimiz» — つつも yoki ながらも?
Javob
ながらも: 狭いながらも、楽しい我が家. つつ faqat feʼlga ulanadi, sifatga emas.
4. 減りつつある — maʼnosi nima?
Javob
«Kamayib bormoqda» — jarayon, tendensiya. Bu qarshilik emas: つつある va つつも butunlay boshqa ikki qolip.
5. Nega «兄は知っていながら、弟は知らなかった» notoʻgʻri?
Javob
Chunki ikki boshqa ega bor. ながら ikkala tomonda ham bitta odam talab qiladi. Toʻgʻrisi — PJ-54 dagi が: 知っていたが、…
Kalit soʻzlar
- 〜ながらも — … ga qaramay, … boʻlsa-da
- 〜つつ — … ib turib (kitobiy)
- 〜つつも — … ga qaramay (kitobiy)
- 〜つつある — … boʻlib bormoqda
- 狭い — tor
- 残念 — afsus
- 我が家 — oʻz uyimiz
- 続く — davom etmoq
- 本屋 — kitob doʻkoni
- 試合 — musobaqa, oʻyin
Esda qoladigan uch narsa
- Bitta も «bir vaqtda» ni «…ga qaramay» ga aylantiradi.
- つつ = ながら ning kitobiy egizagi, va u faqat feʼl bilan keladi.
- 〜つつある — qarshilik emas, jarayon: «… boʻlib bormoqda».