PJ-91: 〜さえ, 〜こそ, 〜しか〜ない — urgʻu qoʻshimchalari
Gapdagi bitta boʻlakni ajratib koʻrsatadigan qoʻshimchalar: さえ — «hatto … ham», こそ — «aynan shu», しか〜ない — «faqat …». Va nega しか har doim inkor bilan keladi.
PJ-91: 〜さえ, 〜こそ, 〜しか〜ない — urgʻu qoʻshimchalari
Bitta gap, toʻrt xil qoʻshimcha, toʻrt xil maʼno:
は
私は知っている。
Men bilaman. (boshqalar haqida gapirmadim)
も
私も知っている。
Men ham bilaman. (boshqalar ham biladi)
さえ
子供さえ知っている。
Hatto bola ham biladi. (bu — eng kutilmagan misol)
こそ
私こそ知っている。
Aynan men bilaman. (boshqalar emas, men)
Bu qoʻshimchalarning hech biri gapga yangi maʼno qoʻshmaydi. Ular faqat bitta boʻlakni ajratib koʻrsatadi va qolganini soyaga qoldiradi. Yaponchada bu oila 取立助詞 deyiladi — «ajratib koʻrsatuvchi qoʻshimchalar».
Siz は va も ni PJ-14 va PJ-19 dan beri bilasiz. Bu dars oʻsha qatorni yopadi.
Bu darsda siz
- 〜さえ bilan «hatto … ham» deysiz
- 〜さえ〜ば bilan «faqat … boʻlsa bas» deysiz
- 〜こそ bilan bir boʻlakni qatʼiy ajratasiz
- 〜しか〜ない ni toʻgʻri, inkor bilan yasaysiz
1. 〜さえ — «hatto … ham»
さえ eng kutilmagan misolni koʻrsatadi: «bunisi ham shunday boʻlsa, qolganlari haqida gapirmasa ham boʻladi».
子供さえ知っていることだ。
Buni hatto bola ham biladi.
«Bola» — bilishi eng kam kutiladigan odam. Shuni aytish orqali «demak hamma biladi» degan xulosa chiqadi.
忙しくて、ごはんを食べる時間さえない。
Shu qadar bandmanki, hatto ovqatlanishga ham vaqt yoʻq.
さえ inkor bilan ayniqsa kuchli chiqadi: «eng zarur narsa ham yoʻq» degani.
Oʻzbekcha «hatto … ham» — bu qolipning aniq jufti, va u ham ikki soʻzdan iborat. Diqqat qiling: biz «hatto bola ham biladi» deymiz — oldida bitta soʻz, orqasida bitta qoʻshimcha. Yaponchada esa ikkovining ishini bitta さえ bajaradi va u otdan keyin turadi. Shuning uchun tarjima qilayotganda «hatto» ni qidirmang: oʻzbekcha gapda «hatto» qaysi soʻzga tegib turgan boʻlsa, さえ ni oʻsha soʻzdan keyin qoʻying. Aksi ham ishlaydi — matnda さえ ni koʻrsangiz, oldingi soʻzning oldiga «hatto» ni qoʻyib oʻqing.
2. 〜さえ〜ば — «faqat … boʻlsa, bas»
さえ ning ikkinchi ishi PJ-51 dagi ば bilan juftlashadi va butunlay boshqa maʼno beradi: bitta shart yetarli.
Ikki maʼnoni ajratish oson. Gapda ば bormi? Bor boʻlsa — «faqat … boʻlsa bas». Yoʻq boʻlsa — «hatto … ham». Uchinchi variant yoʻq, shuning uchun bu qolip imtihonda qulay: koʻzingiz avval gapning oxiriga tushsin.
3. 〜こそ — «aynan shu»
こそ boʻlakni qatʼiy ajratadi va koʻpincha boshqasini rad etadi: «boshqasi emas, mana shunisi».
今こそ始める時だ。
Aynan hozir boshlash vaqti.
«Kecha emas, ertaga emas — hozir». こそ shu rad etishni ichiga yashirgan.
こそ ni oʻzbekchada bitta soʻz emas, urgʻu koʻtaradi. «Aynan hozir», «mana shu kitob», «men-ku bilaman» — uchalasida ham boshqa variantlar rad etilyapti. Lekin eʼtibor bering: oʻzbekchada biz koʻpincha hech qanday soʻz qoʻshmaymiz, shunchaki ovozimizni koʻtaramiz — «HOZIR boshlash kerak». Yapon tilida ovoz bilan urgʻu berish odat emas, shuning uchun uning oʻrniga grammatik belgi turibdi. Demak こそ ni koʻrganingizda uni tarjima qilishga urinmang — oʻsha soʻzni baland ovozda oʻqing, maʼno oʻzi chiqadi. Bu butun 取立助詞 oilasi uchun toʻgʻri: ular yozuvdagi urgʻu belgilari.
Ikkita tayyor iborani yodlab qoʻying. こちらこそ — «asosiy men minnatdorman», rahmatga javob. 〜からこそ — «aynan shuning uchun»: 難しいからこそ、おもしろい («aynan qiyin boʻlgani uchun qiziq»). Ikkalasi ham kundalik nutqda juda koʻp.
4. 〜しか〜ない — «faqat …»
Bu darsning eng muhim yarmi. しか «faqat» degani, lekin u yolgʻiz turolmaydi: gapning feʼli albatta inkorda boʻlishi shart.
財布に千円しかない。
Hamyonda faqat ming iyena bor.
Yaponcha feʼl inkorda (ない), oʻzbekcha tarjima esa tasdiqda («bor»). Bu farqni koʻrish shart.
Bu darsning eng koʻp uchraydigan xatosi. «千円しかある» degan gap yoʻq — しか qoʻyilgan gapda feʼl inkorda boʻlishi shart. Sababi mantiqiy: しか «bundan boshqa yoʻq» deb aytadi, va «yoʻq» degani inkor. Oʻzbekchada ham aslida shunday — «ming iyenadan boshqa hech narsa yoʻq». Biz uni qisqartirib «faqat ming iyena bor» deymiz, va shu qisqartma bizni adashtiradi.
5. しか〜ない va だけ
PJ-83 da だけ ni koʻrgansiz. Ikkalasi ham «faqat» deb tarjima qilinadi, lekin ohangi boshqa.
だけ — quruq chegara
千円だけあります。
Ming iyena bor. Fakt, bahosiz — balki yetarlidir.
しか〜ない — kam, yetmaydi
千円しかありません。
Atigi ming iyena. Gapiruvchi buni kam deb hisoblaydi.
Oʻzbekchada bu farqni «atigi» va «bor-yoʻgʻi» soʻzlari koʻtaradi. «Ming soʻm bor» — quruq xabar, だけ. «Atigi ming soʻm bor», «bor-yoʻgʻi ming soʻm» — bu yerda norozilik va kamlik bor, va aynan shu しか〜ない. Ikkovini ajratish uchun oʻzingizdan soʻrang: «gapiruvchi bundan xursandmi?» Xursand yoki befarq boʻlsa — だけ. Kam deb hisoblasa — しか〜ない. Shuning uchun «一人だけ 来た» va «一人しか来なかった» bir voqeani aytadi, lekin ikki xil kayfiyat bilan.
6. Qoʻshimchaga nima boʻladi
Uchala qolip ham が va を ni siqib chiqaradi — bu PJ-83 dagi ばかり bilan bir xil qoida. Qolgan qoʻshimchalar esa joyida qoladi.
| Asl gap | Natija | Izoh |
|---|---|---|
| 子供が知っている | 子供さえ知っている | が tushdi |
| 水を飲む | 水しか飲まない | を tushdi |
| 東京へ行く | 東京へしか行かない | へ qoldi, しか undan keyin |
| 友だちと話す | 友だちとしか話さない | と qoldi |
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 千円しかあります
✓ 千円しかありません — しか qoʻyilsa, feʼl albatta inkorda.
✗ 水をしか飲まない
✓ 水しか飲まない — しか を va が ni siqib chiqaradi.
✗ 薬さえ飲むと治ります
✓ 薬さえ飲めば — «faqat … boʻlsa bas» maʼnosi さえ va ば juftligidan chiqadi.
✗ 私がこそ知っている
✓ 私こそ — こそ ham が ni siqib chiqaradi.
✗ 一人しか来ました
✓ 一人しか来ませんでした — oʻtgan zamonda ham inkor shart.
Mashq
1. «Hamyonda faqat ming iyena bor» — yaponchada?
Javob
財布に千円しかありません. Oʻzbekcha «bor», yaponcha esa ありません — しか har doim inkorni talab qiladi.
2. 薬さえ___治ります — boʻsh joyga nima?
Javob
飲めば. さえ va ば birga kelsa, maʼno «faqat … boʻlsa bas» ga oʻzgaradi.
3. «Hatto bola ham biladi» — さえ yoki こそ?
Javob
さえ: 子供さえ知っている. Bola — eng kutilmagan misol. こそ boʻlsa, «aynan bola biladi» degan boshqa gap chiqardi.
4. 千円だけあります va 千円しかありません — farqi nimada?
Javob
Kayfiyat. だけ — quruq xabar, «ming iyena bor». しか〜ない — «atigi ming iyena», gapiruvchi buni kam deb hisoblaydi.
5. 水を飲む gapiga しか qoʻshing.
Javob
水しか飲まない. を tushib qoladi, feʼl esa inkorga oʻtadi.
Kalit soʻzlar
- 〜さえ — hatto … ham
- 〜さえ〜ば — faqat … boʻlsa bas
- 〜こそ — aynan shu
- 〜からこそ — aynan shuning uchun
- 〜しか〜ない — faqat … (atigi)
- こちらこそ — asosiy men minnatdorman
- 財布 — hamyon
- 薬 — dori
- 治る — tuzalmoq
- 忙しい — band
Esda qoladigan uch narsa
- しか qoʻyilgan gapda feʼl albatta inkorda.
- さえ + ば = «faqat … boʻlsa bas»; ば siz = «hatto … ham».
- Uchalasi ham が va を ni siqib chiqaradi.