PJ-96: Yozma uslub: だ・である体 va gazeta yaponchasi
Kursning birinchi USLUB darsi. です・ます体, だ体 va である体 — uchta registr, uchta boshqa dunyo. Insho, maqola va gazeta yaponchasini tanib olasiz va oʻzingiz yoza boshlaysiz.
PJ-96: Yozma uslub: だ・である体 va gazeta yaponchasi
Bir kun yapon gazetasini ochasiz va hayron qolasiz: siz bilgan です ham, ます ham yoʻq. Gaplar である bilan tugaydi, sarlavhalarda esa qoʻshimchalar umuman tushib qolgan. Xato emas — bu boshqa registr.
Bu dars yangi grammatika bermaydi. U sizga bir xil fikrni uch xil kiyimda koʻrsatadi va qaysi kiyim qayerga toʻgʻri kelishini oʻrgatadi. Shundan keyin siz maqola, insho va xabar yaponchasini tanib olasiz.
Bu darsda siz
- Uchta registrni — です・ます, だ, である — ajratasiz
- である体 shakllarini yasaysiz
- Yozma bogʻlovchilarni (しかし, また, なお…) ishlatasiz
- Gazeta sarlavhasini oʻqiy olasiz
1. Uchta registr
Eʼtibor bering: である — «eng hurmatli» emas. U hurmat oʻqini tark etgan: unda oʻquvchi ham, tinglovchi ham yoʻq. Bor-yoʻgʻi fikr bor. Shuning uchun u ilmiy va rasmiy matnning tili.
Oʻzbek tilida ham xuddi shu uch qavat bor, faqat biz ularga nom qoʻymaymiz. «Kecha keldim, koʻrdim» — soʻzlashuv. «Tadqiqotchi bu masalani oʻrgandi» — oddiy yozma. «Mazkur masala tadqiq etilgan boʻlib, natijalar quyidagicha hisoblanadi» — ilmiy uslub. Uchinchisida ham kim qilganini aytmaymiz, «siz»ga murojaat yoʻq, faqat fikr bor — aynan である体 ning ishi. Demak bu sizga yangi tushuncha emas; faqat yaponchada uning grammatik belgisi bor, oʻzbekchada esa yoʻq.
2. である体 shakllari
Yaxshi xabar: feʼl va い-sifat umuman oʻzgarmaydi. Faqat だ turgan joylar oʻzgaradi.
| です・ます体 | だ体 | である体 | |
|---|---|---|---|
| ot | 学生です | 学生だ | 学生である |
| ot, inkor | 学生ではありません | 学生ではない | 学生でない |
| ot, oʻtgan | 学生でした | 学生だった | 学生であった |
| な-sifat | 静かです | 静かだ | 静かである |
| い-sifat | 大きいです | 大きい | 大きい — oʻzgarmaydi |
| feʼl | 行きます | 行く | 行く — oʻzgarmaydi |
| な-sifat + ot | 静かな町 | 静かな町 | 静かな町 — oʻzgarmaydi |
この問題は簡単ではない。解決には時間が必要である。
Bu masala oson emas. Uni hal qilish uchun vaqt zarur.
Ikkala gap ham である体da. Diqqat: ではない ham, でない ham bu uslubda uchraydi; でない quruqroq.
Amalda である を har gapga qoʻyilmaydi. Yapon inshosining koʻp gaplari feʼl bilan tugaydi, feʼl esa oʻzgarmaydi — demak matnning oʻzi allaqachon である体da. である faqat ot va な-sifat gap oxirida turganda koʻrinadi. Shuning uchun butun sahifada uni ikki-uch marta uchratsangiz, bu normal.
3. Yozma bogʻlovchilar
Registr faqat gap oxiri emas. Bogʻlovchilar ham oʻzgaradi, va aynan ular matnni birinchi qarashdayoq yozma qilib koʻrsatadi.
| Gapda | Yozma matnda | Maʼnosi |
|---|---|---|
| でも | しかし | lekin, biroq |
| だから | したがって | shuning uchun, binobarin |
| それから | また · さらに | shuningdek, bundan tashqari |
| でも、〜だけは | ただし | lekin shuni ham aytish kerakki |
| ちなみに | なお | qoʻshimcha qilib aytganda |
| 〜のほうは | 一方 | ikkinchi tomondan |
調査の結果、読書の時間は減っていた。しかし、本を買う人は増えている。
Tadqiqot natijasiga koʻra, kitob oʻqish vaqti kamaygan. Biroq kitob sotib oluvchilar koʻpaymoqda.
Bu gapni doʻstingizga aytsangiz でも derdingiz. Maqolada しかし turadi — bir xil maʼno, boshqa qavat.
Oʻzbekchada ham xuddi shu juftliklar bor va siz ularni allaqachon bilasiz. Gapda «lekin» deymiz, maqolada «biroq» yozamiz. Gapda «shuning uchun», ilmiy ishda «binobarin». Gapda «yana», matnda «shuningdek». Hech kim sizga bu qoidani oʻrgatmagan — siz uni oʻqib yurib olgansiz. Yaponchada ham aynan shunday boʻladi, faqat hozircha sizda oʻsha «oʻqib yurish» tajribasi yoʻq. Shuning uchun bu jadvalni bir marta yodlab qoʻyish — bir yillik oʻqishni tejaydi.
4. Gazeta sarlavhasi — eng qisqa yaponcha
Sarlavhada joy kam, shuning uchun tejashning oʻz qoidalari bor:
- Qoʻshimchalar tushadi. 台風、九州に上陸 — «は» ham, «が» ham yoʻq. Vergul ularning oʻrnini bosadi.
- Gap oxiri tushadi. 上陸した emas, shunchaki 上陸 — ot bilan tugaydi.
- へ = kelajak reja. 新駅、来春開業へ — «keyingi bahorda ochiladi».
- か = aniq emas. 値上げか — «narx koʻtarilishi mumkin».
- Sonlar raqamda. 3人, 20年 — kanji bilan emas.
新駅、来春開業へ
Yangi bekat kelasi bahorda ochiladi.
Toʻliq gapga aylantirsak: 新駅は来春開業する予定である。Sarlavha shuning siqilgan shakli.
Sarlavhani oʻqish usuli: qoʻshimchalarni oʻzingiz qaytaring. Vergulni «は» deb, oxiridagi otni feʼlga aylantirib oʻqing. 台風、九州に上陸 → 台風が九州に上陸した. Bir hafta mashq qilsangiz, bu avtomatga aylanadi.
Gazeta sarlavhasi oʻzbekchada ham xuddi shunday siqiladi. «Toshkentda yangi bekat — bahorda ochiladi» emas, balki «Toshkentda yangi bekat: bahorda» deb yoziladi; «Havo harorati pasaymoqda» oʻrniga «Sovuq qaytdi». Qoʻshimchalar tushadi, feʼl tushadi, tire va ikki nuqta ularning oʻrnini bosadi. Demak yaponcha sarlavha sizga notanish narsa emas — u aynan oʻsha tejamkorlik, faqat boshqa belgilar bilan: bizda tire turgan joyda ularda 、 turadi, bizda «…boʻladi» tushirilgan joyda ularda へ qoladi. Shuni bilsangiz, sarlavhani lugʻatsiz ham chala-yarim tushunasiz.
5. Bitta qatʼiy qoida: aralashtirmang
Bu darsda «toʻgʻri/notoʻgʻri» kam, «qayerda» koʻp. Lekin bitta qoida qatʼiy: bitta matn ichida registr oʻzgarmaydi.
調査の結果、三割が「読まない」と答えた。理由は時間がないことである。
Tadqiqot natijasida uchdan biri «oʻqimayman» deb javob berdi. Sababi — vaqt yoʻqligi.
Ikkala gap ham bir qavatda. Ikkinchisini «…ことです» deb yozsangiz, matn buziladi.
Eng koʻp uchraydigan yozma xato — oxirgi gapni です bilan yopish. Oʻquvchi butun inshoni である体da yozadi, keyin xulosada birdan «…と思います» deb qoʻyadi, chunki u joyda u oʻqituvchiga gapirayotgandek his qiladi. Yaponcha inshoda oʻqituvchi yoʻq — «…と思う» yoki «…と考える» boʻlishi kerak. Bitta gapdagi bu sakrash butun matnning bahosini tushiradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 問題は簡単だである
✓ 簡単である — である だ ning oʻrniga keladi, uning ustiga emas.
✗ 大きいである
✓ 大きい — い-sifat va feʼl bu uslubda umuman oʻzgarmaydi.
✗ 結果は明らかである。でも、理由はわからない。
✓ しかし、理由はわからない — yozma matnda でも emas, しかし.
✗ (insho oxirida) …と思います
✓ …と思う / …と考える — matn oxirigacha bir registrda qoladi.
✗ (sarlavha) 台風が九州に上陸しました
✓ 台風、九州に上陸 — sarlavhada qoʻshimcha ham, gap oxiri ham tushadi.
Mashq
1. 学生でした — である体da qanday boʻladi?
Javob
学生であった. だった → であった. Bu shakl asosan maqola va tarixiy matnlarda uchraydi.
2. 大きいです — である体da?
Javob
大きい — bor-yoʻgʻi です tushadi. い-sifat oʻzgarmaydi, ustiga である qoʻyilmaydi.
3. Maqolada «でも» oʻrniga nima yoziladi?
Javob
しかし. Xuddi shunday: だから → したがって, それから → また, ちなみに → なお.
4. 新駅、来春開業へ — bu sarlavhadagi «へ» nimani bildiradi?
Javob
Kelajak rejani. Toʻliq gapi: 開業する予定である. Sarlavhada «へ» shu butun iborani bitta belgiga siqadi.
5. である体dagi insho oxirida «…と思います» deb yozsa boʻladimi?
Javob
Yoʻq. …と思う yoki …と考える. Registr matn oxirigacha bir xil qoladi — bu darsning yagona qatʼiy qoidasi.
6. Kundalikda qaysi registr tabiiy?
Javob
だ体 (普通体). である — maqola va ilmiy ish uchun; kundalikda u sovuq eshitiladi.
Kalit soʻzlar
- である体 — yozma-rasmiy uslub
- 普通体 — oddiy shakl, だ uslubi
- しかし — biroq (yozma)
- したがって — binobarin, shuning uchun
- また · さらに — shuningdek, bundan tashqari
- なお — qoʻshimcha qilib aytganda
- 一方 — ikkinchi tomondan
- 述べる — bayon qilmoq
- 調査 — tadqiqot, soʻrov
- 結果 — natija
Esda qoladigan uch narsa
- である だ ning oʻrniga keladi; feʼl va い-sifat oʻzgarmaydi.
- Yozma matnda でも emas しかし, だから emas したがって.
- Bitta matn — bitta registr. Oxirgi gapni です bilan yopmang.