PJ-95: 〜たとたん, 〜次第, 〜か〜ないかのうちに — vaqt aniqligi
Uchala qolip ham «…ishi bilan» deb tarjima qilinadi, lekin yaponchada ularni zamon ajratadi: たとたん — faqat oʻtgan va kutilmagan, 次第 — faqat kelasi va rejali, か〜ないかのうちに — «…ar-etmas».
PJ-95: 〜たとたん, 〜次第, 〜か〜ないかのうちに — vaqt aniqligi
Oʻzbekchada bitta qoʻshimcha uchchalasining ham ishini bajaradi: «…ishi bilan». «Eshikni ochishim bilan mushuk otilib chiqdi», «Vokzalga yetishim bilan qoʻngʻiroq qilaman» — bir xil ibora, ikki xil vaziyat. Yapon tili esa bu ikkovini ikkita boshqa-boshqa qolipga ajratadi, va ajratishning oʻlchovi — zamon.
Shuning uchun bu darsda savol «qaysi qolip toʻgʻri?» emas. Savol — «gapning oxiri oʻtgan zamondami yoki kelasi zamondami?» Javobni topsangiz, qolip oʻzi kelib turadi.
Bu darsda siz
- 〜たとたん bilan kutilmagan, oʻtgan voqeani aytasiz
- 〜次第 bilan rejali, kelasi ishni aytasiz
- 〜か〜ないかのうちに bilan «…ar-etmas» deysiz
- Uchalasini zamon boʻyicha bir soniyada ajratasiz
1. 〜たとたん — «…ishi bilanoq» (oʻtgan, kutilmagan)
Feʼlning た-shakli ustiga とたん qoʻyiladi. Ikki voqea orasida vaqt deyarli yoʻq, va ikkinchisi kutilmagan boʻladi.
ドアを開けたとたん、猫が飛び出した。
Eshikni ochishim bilanoq mushuk otilib chiqdi.
Ikkinchi qism oʻtgan zamonda va kutilmagan. Ikkalasi ham shart.
立ち上がったとたん、目の前が暗くなった。
Oʻrnimdan turishim bilanoq koʻz oldim qorongʻilashdi.
Bu ham kutilmagan va gapiruvchining ixtiyorida emas — とたん uchun ideal gap.
とたん ning uchta taqiqi bor, va ular imtihonning oʻzi. Undan keyin buyruq («… 行け»), iltimos («…てください»), niyat («…ましょう», «…つもりだ») kela olmaydi. Sababi bitta: とたん kutilmagan voqeani aytadi, buyruq va niyat esa — rejalashtirilgan. Bir gapda ikkovi sigʻmaydi. Shuning uchun «着いたとたん、 電話してください» — xato. Bunda 次第 kerak.
Oʻzbekchadagi jufti — «…ishi bilanoq» va «…gani hamono». Eʼtibor bering: biz ham bu iborani deyarli har doim oʻtgan zamon voqeasi haqida ishlatamiz. «Eshikni ochishi bilanoq mushuk otilib chiqdi» — tabiiy. «Eshikni ochishi bilanoq qoʻngʻiroq qiling» — oʻzbekchada ham gʻalati eshitiladi, toʻgʻrimi? Demak, qoidani yodlash shart emas: oʻzbekcha tarjimasi gʻalati boʻlsa, yaponchasi ham xato. Bu ikki tilning kamdan kam tasodifiy mos kelgan joylaridan biri — foydalaning.
2. 〜次第 — «…ishim bilan, … qilaman» (kelasi, rejali)
Ulanishi boshqa: ます-oʻzagi (yaʼni 着きます → 着き) yoki ot + 次第. Va gapning oxiri hech qachon oʻtgan zamonda boʻlmaydi.
駅に着き次第、電話します。
Vokzalga yetishim bilan qoʻngʻiroq qilaman.
着きます ning ます qismi tushadi, oʻzak qoladi: 着き + 次第.
詳しいことがわかり次第、お知らせします。
Tafsilotlar maʼlum boʻlishi bilan xabar beramiz.
Bu — 次第 ning oʻz uyi: rasmiy eʼlon, ish yozishmasi, xizmat xabari. お知らせします — PJ-70 dagi 謙譲語.
Ot bilan ham ishlaydi, va bu shakl eʼlonlarda juda koʻp: 到着次第 («yetib kelishi bilan»), 連絡次第 («aloqa boʻlishi bilan»). Qoida sodda: する bilan feʼl boʻladigan otlarga 次第 toʻgʻridan-toʻgʻri yopishadi, oraga hech narsa qoʻyilmaydi.
Nega bu dars oʻzbek oʻquvchisi uchun qiyin — sababi ochiq. Bizda «…ishi bilan» ikkala vaziyatga ham toʻgʻri keladi: «Vokzalga yetishi bilan yomgʻir yogʻdi» ham, «Vokzalga yetishingiz bilan qoʻngʻiroq qiling» ham tabiiy gaplar. Oʻzbekchada ularni feʼlning zamoni ajratadi, alohida qoʻshimcha emas. Yapon tili esa teskari yoʻldan borgan: u zamonni qolipning ichiga solib qoʻygan. Shuning uchun tarjima qilayotganda oʻzbekcha iborangizga emas, gapning oxiriga qarang. «…qildi» bilan tugasa — とたん. «…qilaman», «…qiling» bilan tugasa — 次第. Boshqa savol yoʻq.
3. Ikkovini bir jadvalda koʻring
| 〜たとたん | 〜次第 | |
|---|---|---|
| Ulanishi | た-shakli | ます-oʻzagi / ot |
| Gap oxiri | faqat OʻTGAN zamon | faqat KELASI zamon |
| Ohang | kutilmagan, ixtiyorsiz | rejali, ixtiyoriy |
| Buyruq/iltimos | mumkin emas | aynan shuning uchun bor |
| Qayerda | hikoya, kundalik | rasmiy xabar, ish yozishmasi |
✓ 着いたとたん、雨が降り出した
Yetib kelishim bilanoq yomgʻir yogʻa boshladi. Kutilmagan, oʻtgan — とたん.
✓ 着き次第、電話してください
Yetib kelishingiz bilan qoʻngʻiroq qiling. Rejali, kelasi — 次第.
4. 〜か〜ないかのうちに — «…ar-etmas»
Uchinchisi eng uzun, lekin tuzilishi mexanik: lugʻat shakli + か + ない-shakli + かのうちに. Bitta feʼl ikki marta yoziladi — biri tasdiqda, biri inkorda.
ベルが鳴るか鳴らないかのうちに、みんな教室を出た。
Qoʻngʻiroq chalinar-chalinmas hamma sinfdan chiqdi.
Ikki voqea ustma-ust tushgan: birinchisi tugamasidan ikkinchisi boshlangan. とたん dan ham tigʻizroq.
Bu qolipning oʻzbekchasi shu qadar aniqki, uni tushuntirishning hojati ham yoʻq. Biz «chalinar-chalinmas», «yotar-yotmas», «kelar-kelmas» deymiz — bitta feʼl ikki marta, biri tasdiq, biri inkor. Yaponcha 鳴るか鳴らないか ham aynan shu: «chalindimi, chalinmadimi — bilinmadi». Ikki til bir xil fikrga bir xil yoʻldan kelgan. Yodlash uchun bittagina narsa qoladi: yaponchada oxirida のうちに ham boʻladi.
Bu qolip yozma tilga tegishli — hikoyada, insho va maqolada uchraydi, doʻstingizga yozgan xabarda emas. Kundalik gapda odamlar oddiygina «鳴ってすぐ» yoki «鳴ったとたん» deyishadi. Siz uni tanib olishingiz kerak; yozishda esa tanlov sizda.
5. Uchalasini yonma-yon
〜てすぐ
着いてすぐ電話した。
Eng bemalol. «Darrov» degani, boshqa hech qanday shart yoʻq.
〜たとたん
着いたとたん、雨が降り出した。
Kutilmagan. Oʻtgan zamon. Gapiruvchining ixtiyorida emas.
〜次第
着き次第、電話します。
Rejali. Kelasi zamon. Rasmiy ohang.
〜か〜ないかのうちに
着くか着かないかのうちに、雨が降り出した。
Eng tigʻiz. Ikkovi ustma-ust tushgan. Yozma til.
とたん ning kanjisi bor — 途端 — lekin grammatik qolip sifatida u koʻpincha hiraganada yoziladi. Ikkalasini ham koʻrasiz, ikkalasi ham toʻgʻri. Shu qoida yaponchada keng tarqalgan: soʻz maʼnoli boʻlsa kanji, grammatik boʻlsa kana.
Koʻp uchraydigan xatolar
✗ 駅に着いたとたん、電話してください
✓ 着き次第、電話してください — iltimos boʻlsa, とたん emas, 次第.
✗ 着く次第、電話します
✓ 着き次第 — 次第 lugʻat shakliga emas, ます-oʻzagiga ulanadi.
✗ 着き次第、電話しました
✓ 着いたとたん、電話が鳴った — 次第 dan keyin oʻtgan zamon boʻlmaydi.
✗ ベルが鳴るか鳴らないうちに
✓ 鳴るか鳴らないかのうちに — ikkinchi か va の tushib qolmasin.
✗ 立ち上がるとたん、目の前が暗くなった
✓ 立ち上がったとたん — とたん faqat た-shakliga ulanadi.
Mashq
1. «Yetib kelishingiz bilan qoʻngʻiroq qiling» — qaysi qolip?
Javob
着き次第、電話してください. Iltimos — kelasi zamon, demak 次第. とたん dan keyin iltimos kela olmaydi.
2. 着___次第 — boʻsh joyga nima tushadi?
Javob
き: 着き次第. Bu 着きます ning ます-oʻzagi. Lugʻat shakli (着く) ham, た-shakli ham bu yerga tushmaydi.
3. «Qoʻngʻiroq chalinar-chalinmas hamma chiqdi» — yaponchada?
Javob
ベルが鳴るか鳴らないかのうちに、みんな出た. Bitta feʼl ikki marta — biri lugʻat shaklida, biri ない-shaklida.
4. Nega «立ったとたん、座りましょう» xato?
Javob
ましょう — niyat, とたん esa kutilmagan voqeani aytadi. Bir gapda «rejalashtirdim» va «kutmagandim» sigʻmaydi. とたん dan keyin faqat oʻtgan zamondagi xabar keladi.
5. 連絡 (aloqa) soʻziga 次第 ni ulang.
Javob
連絡次第. する bilan feʼl boʻladigan otlarga 次第 toʻgʻridan-toʻgʻri yopishadi — oraga の ham, し ham qoʻyilmaydi.
6. とたん va 次第 ni ajratish uchun gapning qayeriga qaraysiz?
Javob
Oxiriga. Oʻtgan zamonda tugasa — とたん. Kelasi zamon, iltimos yoki niyat bilan tugasa — 次第. Boshiga qarash kerak emas.
Kalit soʻzlar
- 〜たとたん(に) — …ishi bilanoq (oʻtgan, kutilmagan)
- 〜次第 — …ishi bilan (kelasi, rejali)
- 〜か〜ないかのうちに — …ar-etmas
- 〜てすぐ — …ib darrov
- 飛び出す — otilib chiqmoq
- 立ち上がる — oʻrnidan turmoq
- 鳴る — jiringlamoq, chalinmoq
- 到着 — yetib kelish
- 連絡 — aloqa, xabar
- 詳しい — batafsil
Esda qoladigan uch narsa
- とたん — た-shakli, oxiri oʻtgan zamon, kutilmagan.
- 次第 — ます-oʻzagi yoki ot, oxiri kelasi zamon, rejali.
- か〜ないかのうちに — bitta feʼl ikki marta: tasdiq, keyin inkor.