PR-13: Sonlar 0–100 va «сколько?»
Noldan yuzgacha sanashni oʻrganasiz. Ikkita sonning oʻziga xosligi bor: оди́н jinsga qarab oʻzgaradi, два esa ayol jinsi uchun две shaklini oladi.
PR-13: Sonlar 0–100 va «сколько?»
Sonlar — tilning eng amaliy qismi. Ular bilan narx soʻraysiz, vaqt aytasiz, telefon raqamini beryapsiz, yoshingizni aytasiz. Rus sonlari oʻzbekcha sonlarga oʻxshab tuzilgan — oʻn bir, yigirma besh — lekin ikkita joyda oʻziga xoslik bor: оди́н jinsga qarab oʻzgaradi, va два ning ayol jinsi uchun alohida shakli bor. Qolgani oddiy yodlash.
Bu darsda siz
- 0 dan 100 gacha sanaysiz
- оди́н / одна́ / одно́ ni otga moslaysiz
- два va две ni ajratasiz
- Ско́лько? deb soʻraysiz va son bilan otni bogʻlaysiz
1. Nol dan oʻngacha
| Son | Ruscha | Son | Ruscha |
|---|---|---|---|
| 0 | ноль | 6 | шесть |
| 1 | оди́н | 7 | семь |
| 2 | два | 8 | во́семь |
| 3 | три | 9 | де́вять |
| 4 | четы́ре | 10 | де́сять |
| 5 | пять |
2. Oʻn birdan yigirmagacha
Bu yerda chiroyli mantiq bor. -надцать — bu qadimgi “на де́сять”, yaʼni “oʻn ustiga”. Yaʼni оди́ннадцать = “bir oʻn ustiga”:
| Son | Ruscha | Son | Ruscha |
|---|---|---|---|
| 11 | оди́ннадцать | 16 | шестна́дцать |
| 12 | двена́дцать | 17 | семна́дцать |
| 13 | трина́дцать | 18 | восемна́дцать |
| 14 | четы́рнадцать | 19 | девятна́дцать |
| 15 | пятна́дцать | 20 | два́дцать |
3. Oʻnliklar va yuz
| Son | Ruscha | Izoh | Oʻqilishi |
|---|---|---|---|
| 20 | два́дцать | два + дцать | [два́ццът'] |
| 30 | три́дцать | три + дцать | [три́ццът'] |
| 40 | со́рок | istisno — naqshga kirmaydi | [со́рък] |
| 50 | пятьдеся́т | пять + десят | [пиид'ис'а́т] |
| 60 | шестьдеся́т | шесть + десят | [шыз'д'ис'а́т] |
| 70 | се́мьдесят | urgʻu boshda! | [с'э́м'д'ис'ит] |
| 80 | во́семьдесят | urgʻu boshda! | [во́с'им'д'ис'ит] |
| 90 | девяно́сто | istisno — naqshga kirmaydi | [д'ивано́стъ] |
| 100 | сто | qisqa va oson | [сто] |
Qoʻshma sonlar oddiy — soʻzlarni ketma-ket qoʻyasiz:
21 — два́дцать оди́н
35 — три́дцать пять
48 — со́рок во́семь
99 — девяно́сто де́вять
Xuddi oʻzbekchadagidek: yigirma bir, oʻttiz besh…
Bu yerda hech qanday hiyla yoʻq. Ikkala tilda ham katta son avval, kichigi keyin.
4. Оди́н — jinsga qarab oʻzgaradi
Sonlar orasida faqat оди́н sifat kabi ishlaydi:
м. — оди́н
оди́н дом
оди́н брат · оди́н день
ж. — одна́
одна́ кни́га
одна́ шко́ла · одна́ сестра́
с. — одно́
одно́ окно́
одно́ сло́во · одно́ ме́сто
5. Два yoki две?
Faqat ikki sonining ayol jinsi uchun alohida shakli bor. Uch, toʻrt, besh va qolganlarining hammasi oʻzgarmaydi:
два — м. va с.
два до́ма · два бра́та
два окна́ · два сло́ва
Erkak va oʻrta jins uchun.
две — faqat ж.
две кни́ги · две шко́лы
две сестры́ · две ру́чки
Faqat ayol jinsi uchun.
6. Ско́лько? va sondan keyin ot nima boʻladi
— Ско́лько здесь
студе́нтов?
— Два́дцать оди́н.
— Bu yerda nechta talaba bor?
— Yigirma bir.
Endi diqqat qiling: sondan keyingi ot rus tilida shaklini oʻzgartiradi. Yuqorida allaqachon koʻrdingiz — два до́ма, две кни́ги. Buning toʻliq qoidasi родительный падежga tegishli va uni PR-36 da oʻrganamiz. Hozircha shu uchta naqshni tayyor holda yodlab qoʻying:
| Son | Ot qanday boʻladi | Misol (м.) | Misol (ж.) |
|---|---|---|---|
| 1 | oddiy shakl | оди́н дом | одна́ кни́га |
| 2, 3, 4 | bitta shakl | два до́ма | две кни́ги |
| 5 … 20 | boshqa shakl | пять домо́в | пять книг |
Koʻp uchraydigan xatolar
оди́н кни́га
одна́ кни́га — оди́н jinsga qarab oʻzgaradi
два кни́ги
две кни́ги — ayol jinsida две, два emas
во́семь → [восе́мь]
во́семь — urgʻu birinchi boʻgʻinda. Xuddi shunday де́вять, де́сять
четыренадцать
четы́рнадцать — bitta boʻgʻin tushib qolgan
Mashq
1 40 ruschada qanday?
Javobni koʻrish
со́рок. Bu istisno — u четы́редцать ham, четы́рдесят ham emas. 90 ham shunday istisno: девяно́сто.
2 Boʻsh joyga: ___ шко́ла (bitta)
Javobni koʻrish
одна́ шко́ла. Шко́ла ayol jinsi, demak одна́. Sonlar orasida faqat оди́н shunday oʻzgaradi.
3 два yoki две? ___ сестры́
Javobni koʻrish
две сестры́. Сестра́ ayol jinsi, demak две. Erkak yoki oʻrta jins boʻlsa — два: два бра́та, два окна́.
4 78 ni ruschada ayting va urgʻuni koʻrsating.
Javobni koʻrish
се́мьдесят во́семь. Ikkala soʻzda ham urgʻu birinchi boʻgʻinda — bu 70 va 80 ning oʻziga xosligi. Solishtiring: пятьдеся́т (50) da urgʻu oxirda.
5
Qaysi birikma toʻgʻri?
а) два кни́ги б) одна́ окно́
в) две ру́чки г) оди́н шко́ла
Javobni koʻrish
в) две ру́чки. Ру́чка ayol jinsi → две. а) da кни́га ayol jinsi, demak две кни́ги. б) da окно́ oʻrta jins → одно́ окно́. г) da шко́ла ayol jinsi → одна́ шко́ла.
Kalit soʻzlar
- нольnol
- оди́н / одна́ / одно́bir
- два / двеikki
- со́рокqirq (istisno)
- девяно́стоtoʻqson (istisno)
- стоyuz
- ско́лько?nechta? qancha?
- ско́лько сто́ит?qancha turadi?
- мне … летmen … yoshdaman
- но́мерraqam
🎯 Esda qoladigan narsa
- 1–10 ni yodlang, urgʻuga diqqat: во́семь, де́вять, де́сять.
- 11–20 = son + -надцать (“oʻn ustiga”). 14 da bitta boʻgʻin tushadi: четы́рнадцать.
- Ikkita istisno: со́рок (40), девяно́сто (90). 70 va 80 da urgʻu boshda.
- Оди́н jinsga qarab oʻzgaradi: оди́н / одна́ / одно́.
- Два (м., с.) — две (ж.). Faqat 2 da bu farq bor.
- Sondan keyin ot shaklini oʻzgartiradi — toʻliq qoida PR-36 da.