Russian

PR-17: Да, нет, не, ни — inkorning toʻrt shakli

Bitta “yoʻq” tushunchasi ruschada toʻrtta soʻzga boʻlingan. Har birining oʻz vazifasi bor, va «не X, а Y» qurilmasi bilan aniq gapirishni oʻrganasiz.

powerty

Aug. 9, 2026

8 5 min 0

PR-17: Да, нет, не, ни — inkorning toʻrt shakli

Oʻzbek tilida inkor uchun asosan bitta soʻz yetadi: emas. Rus tilida esa toʻrtta soʻz bor va ular bir-birining oʻrnini bosmaydi: да, нет, не, ни. Oʻquvchilar koʻpincha нет bilan не ni adashtiradi — bu darsning asosiy ishi ana shu ikkisini bir umrga ajratish. Yoʻl-yoʻlakay esa siz rus tilidagi eng foydali qurilmalardan birini oʻrganasiz: «не X, а Y».

Bu darsda siz

Нет va не ni bir umrga ajratasiz
Не ni toʻgʻri joyga qoʻyasiz — u maʼnoni boshqaradi
«не X, а Y» bilan xatoni tuzatasiz
Ни … ни … bilan ikkalasini ham inkor qilasiz

Toʻrtta soʻz да нет не ни

1. Нет va не — asosiy farq

НЕТ — javob va yoʻqlik

1. Savolga javob: “yoʻq”.
— Э́то шко́ла?
— Нет.

2. “Mavjud emas”:
— Здесь есть кни́га?
— Нет.

Oʻzi turadi. Odatda gap boshida yoki butun javob sifatida.

НЕ — soʻzni inkor qiladi

Har doim bir soʻzning oldida turadi va aynan oʻshani inkor qiladi.

Э́то не шко́ла.
Дом не большо́й.
Не здесь.

Oʻzi tura olmaydi — unga inkor qilinadigan soʻz kerak.

— Э́то шко́ла?
— Нет, э́то не шко́ла. Э́то библиоте́ка.

— Bu maktabmi?
— Yoʻq, bu maktab emas. Bu kutubxona.

Ikkalasi bir gapda ishlayapti: нет — savolga javob, не — шко́ла soʻzini inkor qilyapti.

Oʻzbekcha Oʻzbekchada emas soʻzning orqasida turadi: bu maktab emas. Ruschada не soʻzning oldida turadi: э́то не шко́ла. Bu kichik farq, lekin u har kuni xatoga sabab boʻladi — chunki qoʻl oʻz-oʻzidan oʻzbekcha tartibni yozadi. Har safar “emas” deb oʻylaganingizda, uni oldinga koʻchiring.

2. Не qayerda tursa — oʻshani inkor qiladi

Bu rus tilining kuchli tomoni: не ni koʻchirib, gapning maʼnosini aniq boshqarasiz.

Gap	Nima inkor qilinyapti	Maʼnosi
Не я здесь.	я	Men emas (boshqa odam shu yerda).
Я не здесь.	здесь	Men shu yerda emasman (boshqa joydaman).
Э́то не мой дом.	мой	Bu mening uyim emas (boshqaning uyi).
Э́то мой не дом.	дом	Gʻalati gap — bunday deyilmaydi.

Qoida Не ni inkor qilmoqchi boʻlgan soʻzning bevosita oldiga qoʻying. Agar butun gapni inkor qilmoqchi boʻlsangiz, uni kesimning oldiga qoʻying. Va uni gap oxiriga hech qachon qoʻymang — bu oʻzbekcha odat, ruschada xato.

3. «Не X, а Y» — tuzatish qurilmasi

Bu rus tilida har kuni ishlatiladigan qolip. U “X emas, balki Y” degani, va u а bogʻlovchisi bilan yuradi:

Он не студе́нт, а учи́тель.

U talaba emas, balki oʻqituvchi.

Э́то не моя́ кни́га, а её.

Bu mening kitobim emas, balki uniki.

Ikkinchi qismda otni takrorlash shart emas — её oʻzi yetadi.

Ehtiyot boʻling А va но — ikkalasi ham “lekin” deb tarjima qilinadi, lekin ular boshqa ish qiladi. А — solishtirish va tuzatish: “bu emas, balki u”. Но — kutilmagan qarshilik: “lekin baribir”. Solishtiring:
Он не студе́нт, а учи́тель. — tuzatish.
Шко́ла но́вая, но ма́ленькая. — qarshilik.

4. Ни — inkorni kuchaytiradi

Toʻrtinchi soʻz. Ни yolgʻiz ishlamaydi — u ни … ни … juftligida keladi va “na … na …” degani:

Ни э́то, ни то.

Na bu, na anavi.

Здесь ни шко́лы, ни библиоте́ки.

Bu yerda na maktab, na kutubxona bor.

Bu qurilmada ot shaklini oʻzgartirdi (шко́ла → шко́лы) — bu родительный падеж, PR-34 da oʻrganamiz. Hozircha qolipni tanib qoʻying.

Oʻzbekcha Bu ham tayyor bilim: oʻzbekcha na … na … ruscha ни … ни … bilan aynan bir xil ishlaydi — na bu, na u = ни э́то, ни то. Ikkala tilda ham juftlik takrorlanadi va ikkala qismni birdan inkor qiladi. Tarjima qilishda hech nima oʻzgartirish kerak emas.

5. Да — va bitta ogohlantirish

Да — “ha”. Lekin u har doim ham tasdiq emas: suhbatda ruslar uni “eshityapman, davom eting” maʼnosida ham ishlatadi, xuddi oʻzbekchadagi “ha-ha” kabi.

— Э́то не твоя́ ру́чка?
— Нет, не моя́.

— Bu sening ruchkang emasmi?
— Yoʻq, meniki emas.

Inkor savolga javob berishda rus va oʻzbek tillari bir xil ishlaydi: “yoʻq” degani “yoʻq, emas”. Ingliz tilida bu joy chalkash, sizda esa chalkash emas.

Koʻp uchraydigan xatolar

~~Э́то шко́ла не.~~

Э́то не шко́ла. — не soʻzning oldida turadi

~~Э́то нет шко́ла.~~

Э́то не шко́ла. — gap ichida не, нет emas

~~Он не студе́нт, но учи́тель.~~

Он не студе́нт, а учи́тель. — tuzatishda а, но emas

~~Ни э́то.~~ (yolgʻiz)

Ни э́то, ни то. — ни juftlikda ishlaydi

Mashq

1 Boʻsh joyga: Э́то ___ мой телефо́н.

Javobni koʻrish

не. Gap ichida, soʻzning oldida — не. Нет esa javob sifatida gap boshida turadi: Нет, э́то не мой телефо́н.

2 Ikki gapning farqi nima?
Не я здесь. — Я не здесь.

Javobni koʻrish

Не я здесь = “shu yerda men emasman (boshqa odam)”. Я не здесь = “men shu yerda emasman (boshqa joydaman)”. Не qayerda tursa, oʻshani inkor qiladi — shuning uchun uning joyi maʼnoni boshqaradi.

3 Boʻsh joyga: Он не врач, ___ учи́тель.

Javobni koʻrish

а. Bu «не X, а Y» qurilmasi — tuzatish. Но bu yerda notoʻgʻri, chunki u qarshilik bildiradi: Он врач, но молодо́й — “u shifokor, lekin yosh”.

4 Oʻzbekchaga oʻgiring: Ни э́то, ни то.

Javobni koʻrish

Na bu, na anavi. Ruscha ни … ни … va oʻzbekcha na … na … aynan bir xil ishlaydi — ikkalasi ham juftlikda keladi va ikkala qismni inkor qiladi.

5 Qaysi gapda xato bor?
а) Нет, э́то не дом. б) Дом не большо́й.
в) Э́то не моя́ кни́га, а её. г) Э́то кни́га не.

Javobni koʻrish

г). Не gap oxiriga qoʻyilmaydi — bu oʻzbekcha emas ning taʼsiri. Toʻgʻrisi: Э́то не кни́га.

Kalit soʻzlar

даha
нетyoʻq (javob); yoʻq (mavjud emas)
неemas (soʻz oldida)
ни … ни …na … na …
аbalki, esa (tuzatish)
ноlekin (qarshilik)
библиоте́каkutubxona
спаси́бо, нетyoʻq, rahmat
коне́чноalbatta
то́жеham

🎯 Esda qoladigan narsa

Нет — javob (“yoʻq”) va yoʻqlik. Oʻzi turadi, odatda gap boshida.
Не — bitta soʻzni inkor qiladi va uning oldida turadi. Hech qachon gap oxirida emas.
Не qayerda tursa — oʻshani inkor qiladi: Не я здесь ≠ Я не здесь.
«Не X, а Y» — tuzatish qurilmasi. А tuzatadi, но qarshilik bildiradi.
Ни … ни … = oʻzbekcha na … na …, juftlikda ishlaydi.