PR-19: Feʼl nima? Infinitiv va ikkita tuslanish (спряжение)
Kursning yarmi shu darsdan boshlanadi: gaplar harakatga keladi. Infinitiv nima, oltita shaxs qanday ishlaydi va rus feʼllari nega ikki guruhga boʻlingan.
PR-19: Feʼl nima? Infinitiv va ikkita tuslanish (спряжение)
Shu paytgacha tuzgan gaplaringizning hammasi qimirlamas edi: Э́то дом. Дом большо́й. У меня́ есть брат. Ular narsalarni nomlaydi va taʼriflaydi, lekin hech nima sodir boʻlmaydi. Bugundan boshlab odamlar oʻqiydi, ishlaydi, gapiradi, yuradi. Bu — kursning eng katta eshigi, va u ortida atigi ikkita jadval turadi. Bugun eshikni ochamiz: feʼl nima, uning lugʻat shakli qanday, va nega rus feʼllari ikki guruhga boʻlingan.
Bu darsda siz
- Infinitivni — feʼlning lugʻat shaklini — taniysiz
- Oltita shaxsni bilasiz va ular nima uchun kerakligini tushunasiz
- I va II tuslanishni bir qarashda ajratasiz
- Rus va oʻzbek feʼllari orasidagi asosiy farqni bilib olasiz
1. Infinitiv — feʼlning lugʻat shakli
PR-4 da bir gap aytgan edik: “-ть bilan tugagan soʻz — deyarli har doim feʼl”. Endi u toʻliq maʼnoga ega boʻladi. Infinitiv — bu feʼlning lugʻatdagi shakli, oʻzbekchadagi -moq ga toʻgʻri keladi:
| Oxiri | Misol | Maʼnosi | Izoh |
|---|---|---|---|
| -ть | чита́ть · рабо́тать · говори́ть | oʻqimoq · ishlamoq · gapirmoq | Feʼllarning katta koʻpchiligi |
| -ти | идти́ · нести́ | yurmoq · koʻtarib bormoq | Oz sonli, lekin juda koʻp ishlatiladi |
| -чь | мочь · помо́чь | -a olmoq · yordam bermoq | Juda oz sonli |
2. Oltita shaxs
Feʼl kim harakat qilayotganiga qarab shakl oladi. Rus tilida oltita shakl bor — PR-10 dagi olmoshlarning har biri uchun bittadan:
| Shaxs | Olmosh | чита́ть | Oʻzbekchada |
|---|---|---|---|
| 1-shaxs birlik | я | чита́ю | oʻqiyman |
| 2-shaxs birlik | ты | чита́ешь | oʻqiysan |
| 3-shaxs birlik | он / она́ / оно́ | чита́ет | oʻqiydi |
| 1-shaxs koʻplik | мы | чита́ем | oʻqiymiz |
| 2-shaxs koʻplik | вы | чита́ете | oʻqiysiz |
| 3-shaxs koʻplik | они́ | чита́ют | oʻqiydilar |
Men kitob oʻqiyman. — ega, toʻldiruvchi, feʼl.
Я чита́ю кни́гу. — ega, feʼl, toʻldiruvchi.
Koreys yoki yapon tilini oʻrganayotgan oʻzbek bolaga soʻz tartibi sovgʻa boʻladi; rus tilida esa u oʻrganilishi kerak. Har bir gap tuzganingizda feʼlni oldinga suring.
3. Ikkita tuslanish — va ularni qanday ajratish
Rus feʼllari ikki guruhga boʻlinadi. Guruh qoʻshimchalar toʻplamini hal qiladi, shuning uchun har bir yangi feʼlda qaysi guruhdaligini bilish kerak:
I tuslanish (пе́рвое)
Infinitiv koʻpincha -ать, -ять, -еть.
-ю · -ешь · -ет
-ем · -ете · -ют
чита́ть · рабо́тать · знать · де́лать · гуля́ть
Belgisi: Е harfi.
II tuslanish (второ́е)
Infinitiv koʻpincha -ить.
-ю · -ишь · -ит
-им · -ите · -ят
говори́ть · люби́ть · учи́ть · смотре́ть
Belgisi: И harfi.
-ешь koʻrsangiz → I tuslanish (чита́ешь).
-ишь koʻrsangiz → II tuslanish (говори́шь).
Shuning uchun lugʻatda yangi feʼlni koʻrganingizda ikkita shaklni yozib oling: infinitiv va ты shakli. Qolgan beshtasi oʻz-oʻzidan kelib chiqadi.
4. Feʼl bilan birinchi gaplar
Я чита́ю. Ты чита́ешь. Мы чита́ем.
Men oʻqiyman. Sen oʻqiysan. Biz oʻqiymiz.
Toʻldiruvchisiz ham gap toʻliq. Toʻldiruvchi qoʻshilganda u feʼldan keyin keladi va shaklini oʻzgartiradi (кни́гу) — buni PR-32 da koʻramiz.
Афсо́на рабо́тает. Жасу́р не рабо́тает.
Afsona ishlaydi. Jasur ishlamaydi.
PR-17 dagi не nihoyat feʼl bilan ishlayapti: u har doim feʼlning oldida turadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я чита́ть кни́гу.
Я чита́ю кни́гу. — infinitiv gapda kesim boʻla olmaydi
Я кни́гу чита́ю. (oʻzbekcha tartib)
Я чита́ю кни́гу. — ruschada feʼl oʻrtada turadi
говори́ешь
говори́шь — говори́ть II tuslanishda, demak -ишь
Он чита́ю.
Он чита́ет — qoʻshimcha shaxsga mos boʻlishi kerak
Mashq
1 рабо́тать soʻzining qaysi qismi infinitiv belgisi?
Javobni koʻrish
-ть. Oʻzak — рабо́та-, infinitiv belgisi — -ть. Oʻzbekchadagi -moq ga toʻgʻri keladi: ishlamoq.
2 говори́шь — qaysi tuslanish?
Javobni koʻrish
II tuslanish — chunki ты shaklida -ишь turibdi. I tuslanishda -ешь boʻlardi: чита́ешь.
3 Oʻzbekcha va ruscha feʼl tizimining asosiy farqi nima?
Javobni koʻrish
Soʻz tartibi. Qoʻshimcha tizimi ikkala tilda ham bir xil ishlaydi (oʻzak + shaxs qoʻshimchasi), lekin oʻzbek gapida feʼl oxirida, rus gapida oʻrtada turadi: Men kitob oʻqiyman → Я чита́ю кни́гу.
4 Yangi feʼlni lugʻatdan koʻchirayotganda nechta shaklni yozish kerak?
Javobni koʻrish
Ikkitani: infinitiv va «ты» shakli. Ты shakli tuslanishni aytib beradi (-ешь = I, -ишь = II), va undan qolgan beshta shakl oʻz-oʻzidan kelib chiqadi.
5
Qaysi gap toʻgʻri?
а) Я чита́ть кни́гу. б) Я кни́гу чита́ю.
в) Я чита́ю кни́гу. г) Чита́ть я кни́гу.
Javobni koʻrish
в). а) da infinitiv kesim boʻlolmaydi; б) — oʻzbekcha tartib (grammatik jihatdan mumkin, lekin taʼkidli va gʻalati); г) umuman notoʻgʻri. Rus gapining odatiy tartibi: ega → feʼl → toʻldiruvchi.
Kalit soʻzlar
- глаго́лfeʼl
- инфинити́вinfinitiv, lugʻat shakli
- спряже́ниеtuslanish
- чита́тьoʻqimoq
- рабо́татьishlamoq
- знатьbilmoq
- де́латьqilmoq
- говори́тьgapirmoq
- житьyashamoq
- по́мнитьeslamoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Infinitiv — lugʻat shakli, -ть (kamroq -ти, -чь). Oʻzbekcha -moq.
- Feʼl oltita shaxs boʻyicha oʻzgaradi: oʻzak + shaxs qoʻshimchasi — xuddi oʻzbekchadagidek.
- Ikki tuslanish: I → Е (чита́ешь), II → И (говори́шь).
- Ishonchli belgi infinitiv emas, «ты» shakli. Yangi feʼlni ikkala shaklda yodlang.
- Eng katta farq: oʻzbek feʼli gap oxirida, rus feʼli oʻrtada. Я чита́ю кни́гу.