PR-20: I tuslanish: читать, работать, знать (-ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют)
Birinchi tuslanishning oltita qoʻshimchasi va ular bilan ishlaydigan oʻnlab feʼl. Bu darsdan keyin siz kundalik hayotingiz haqida gapira olasiz.
PR-20: I tuslanish: читать, работать, знать (-ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют)
Kechagi dars xarita edi — bugun yoʻlga chiqamiz. Birinchi tuslanish rus tilidagi feʼllarning katta koʻpchiligini oʻz ichiga oladi, va uning qoʻshimchalari bittagina naqshdan iborat. Bugun oʻsha naqshni oʻrganasiz va u bilan darrov oʻnlab feʼlni ishlata boshlaysiz — chunki naqsh har birida bir xil ishlaydi.
Bu darsda siz
- I tuslanishning oltita qoʻshimchasini yodlaysiz
- Infinitivdan oʻzakni ajratib olasiz
- Oʻnga yaqin kundalik feʼlni toʻliq tuslay olasiz
- Feʼlni inkor qilasiz va savol berasiz
1. Oʻzakni topish — ikki qadam
- Infinitivni oling: чита́ть.
- -ть ni olib tashlang: чита́-. Bu — oʻzak.
- Oʻzakka oltita qoʻshimchani navbat bilan qoʻshing.
| Shaxs | Oʻzak | Qoʻshimcha | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| я | чита́ | ю | чита́ю | oʻqiyman |
| ты | чита́ | ешь | чита́ешь | oʻqiysan |
| он / она́ | чита́ | ет | чита́ет | oʻqiydi |
| мы | чита́ | ем | чита́ем | oʻqiymiz |
| вы | чита́ | ете | чита́ете | oʻqiysiz |
| они́ | чита́ | ют | чита́ют | oʻqiydilar |
2. Bitta naqsh, koʻp feʼl
Endi eng yoqimli qismi. Naqsh oʻzgarmaydi — siz uni bir marta oʻrganib, hamma feʼlga qoʻllaysiz:
| Infinitiv | я | ты | он / она́ | они́ |
|---|---|---|---|---|
| рабо́тать | рабо́таю | рабо́таешь | рабо́тает | рабо́тают |
| знать | зна́ю | зна́ешь | зна́ет | зна́ют |
| де́лать | де́лаю | де́лаешь | де́лает | де́лают |
| ду́мать | ду́маю | ду́маешь | ду́мает | ду́мают |
| понима́ть | понима́ю | понима́ешь | понима́ет | понима́ют |
| слу́шать | слу́шаю | слу́шаешь | слу́шает | слу́шают |
| гуля́ть | гуля́ю | гуля́ешь | гуля́ет | гуля́ют |
| игра́ть | игра́ю | игра́ешь | игра́ет | игра́ют |
3. Gap tuzamiz
Жасу́р рабо́тает бы́стро.
Jasur tez ishlaydi.
PR-18 dagi ravish nihoyat oʻz joyini topdi — u harakatni taʼriflaydi. Va soʻz tartibiga qarang: feʼl oʻrtada.
Мы гуля́ем ка́ждый день.
Biz har kuni sayr qilamiz.
— Вы
понима́ете?
— Да, понима́ю. Но
ме́дленно.
— Tushunyapsizmi?
— Ha, tushunaman. Lekin sekin.
Qisqa javobda olmoshni tushirish mumkin — qoʻshimcha (-ю) allaqachon “men” ni aytib turibdi.
4. Inkor va savol
Ikkalasi ham siz allaqachon bilgan qoidalar bilan ishlaydi:
Я не зна́ю.
Bilmayman.
PR-17: не inkor qilinadigan soʻzning oldida — bu yerda feʼlning oldida. Bu ibora rus tilida eng koʻp aytiladigan gaplardan biri.
Ты рабо́таешь? · Где ты рабо́таешь?
Ishlaysanmi? · Qayerda ishlaysan?
PR-6: “ha/yoʻq” savolida soʻz tartibi oʻzgarmaydi, faqat ohang. PR-15: savol soʻzi oldinga chiqadi. Hech qanday yangi qoida yoʻq.
5. Urgʻu haqida bir gap
Bu darsdagi feʼllarning hammasida urgʻu oʻzakda va u qimirlamaydi: чита́ю, чита́ешь, чита́ет…. Bu qulay. Lekin ba'zi I tuslanish feʼllarida urgʻu qoʻshimchaga tushadi va koʻchib yuradi — живу́, живёшь. Bunday holatda -ешь oʻrniga -ёшь yoziladi, chunki urgʻuli ё qoidasi ishlaydi (PR-2).
Koʻp uchraydigan xatolar
Он чита́ю.
Он чита́ет — qoʻshimcha shaxsga mos boʻlishi kerak
Они́ рабо́тает.
Они́ рабо́тают — koʻplik uchun -ют
Я не зна́ть.
Я не зна́ю — infinitiv kesim boʻla olmaydi
Я хорошо́ рабо́тает.
Я хорошо́ рабо́таю — feʼl egaga qaraydi, ravishga emas
Mashq
1 рабо́тать ni мы uchun tuslang.
Javobni koʻrish
рабо́таем. Oʻzak рабо́та- (infinitivdan -ть olib tashlandi), мы uchun qoʻshimcha -ем.
2 Boʻsh joyga: Они́ ___ ка́ждый день. (гуля́ть)
Javobni koʻrish
гуля́ют. Они́ — 3-shaxs koʻplik, demak -ют. Oʻzak гуля́-.
3 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Bilmayman.
Javobni koʻrish
Я не зна́ю. (yoki qisqa: Не зна́ю). Не feʼlning oldida turadi — PR-17 dagi qoida. Bu rus tilidagi eng koʻp aytiladigan gaplardan biri.
4 Qaysi soʻz tartibi tabiiy? кни́гу / чита́ю / я
Javobni koʻrish
Я чита́ю кни́гу. Ega → feʼl → toʻldiruvchi. Oʻzbekchada feʼl oxirda boʻlardi (Men kitob oʻqiyman) — ruschada uni oldinga suring.
5
Qaysi shakl notoʻgʻri?
а) вы зна́ете б) она́ де́лает
в) они́ ду́мает г) мы слу́шаем
Javobni koʻrish
в). Они́ — koʻplik, demak ду́мают. -ет faqat он / она́ / оно́ uchun. Bu eng koʻp uchraydigan xato: 3-shaxs birlik va koʻplikni adashtirish.
Kalit soʻzlar
- чита́тьoʻqimoq
- рабо́татьishlamoq
- знатьbilmoq
- де́латьqilmoq
- ду́матьoʻylamoq
- понима́тьtushunmoq
- слу́шатьtinglamoq
- гуля́тьsayr qilmoq
- игра́тьoʻynamoq
- ка́ждый деньhar kuni
🎯 Esda qoladigan narsa
- Oʻzak = infinitiv minus -ть: чита́ть → чита́-.
- Oltita qoʻshimcha: -ю, -ешь, -ет, -ем, -ете, -ют. “Е qatori, ikki tomonida Ю”.
- Naqsh oʻzgarmaydi — bir marta oʻrganib, oʻnlab feʼlga qoʻllaysiz.
- Inkor: не feʼlning oldida. Я не зна́ю.
- Soʻz tartibi: ega → feʼl → toʻldiruvchi. Feʼlni oldinga suring.
- Oʻzagi oʻzgaradigan feʼllar (жить → живу́) — PR-22 da.