PR-21: II tuslanish: говорить, смотреть, любить (-ю, -ишь, -ит, -им, -ите, -ят)
Ikkinchi tuslanishning oltita qoʻshimchasi, «я» shaklidagi harf almashinuvi (люблю́, хожу́) va feʼl qaysi tuslanishda ekanini aniqlashning ishonchli yoʻli.
PR-21: II tuslanish: говорить, смотреть, любить (-ю, -ишь, -ит, -им, -ите, -ят)
Kecha siz bitta naqshni oʻrgandingiz va oʻnlab feʼlni ishlata boshladingiz. Bugun ikkinchisi keladi — va shundan keyin sizda butun rus feʼl tizimi boʻladi. Chunki rus tilida tuslanish ikkitagina. Ikkitasini bilgan odam har qanday feʼlni tuslay oladi. Yangi qoʻshimchalarni yodlashdan ham muhimroq bir narsa bor: feʼl qaysi tuslanishda ekanini bilish. Bugun buni ham oʻrganasiz.
Bu darsda siz
- II tuslanishning oltita qoʻshimchasini yodlaysiz
- «Я» shaklidagi harf almashinuvini tushunasiz: люблю́, хожу́, ви́жу
- Ж, Ш, Щ, Ч dan keyin -ят emas, -ат yozishni bilasiz
- Feʼlning qaysi tuslanishda ekanini aniqlaysiz
1. Oltita qoʻshimcha — endi И qatori
Kechagi naqshni eslang: -ешь, -ет, -ем, -ете — hammasida Е bor edi. Bugungisi bir tomchi ham qiyin emas, chunki u aynan shu joyda Е ni И ga almashtiradi:
| Shaxs | Oʻzak | Qoʻshimcha | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| я | говор | ю́ | говорю́ | gapiraman |
| ты | говор | и́шь | говори́шь | gapirasan |
| он / она́ | говор | и́т | говори́т | gapiradi |
| мы | говор | и́м | говори́м | gapiramiz |
| вы | говор | и́те | говори́те | gapirasiz |
| они́ | говор | я́т | говоря́т | gapiradilar |
I: -ю, -ешь -ет -ем -ете, -ют → «Е qatori, ikki tomonida Ю»
II: -ю, -ишь -ит -им -ите, -ят → «И qatori, oxirida Я»
Yaʼni: oʻrtadagi unli Е mi yoki И mi, va oxirgisi -ЮТ mi yoki -ЯТ mi. «Я» shakli ikkalasida ham bir xil: -ю.
2. Oʻzakni topish — bu safar ikki harf ketadi
I tuslanishda infinitivdan faqat -ть ni olib tashlagandik. II tuslanishda undan oldingi unli ham ketadi:
- Infinitivni oling: говори́ть.
- -ить ni olib tashlang (uch harf emas — -и-ть): говор-.
- Oʻzakka oltita qoʻshimchani qoʻshing.
| Infinitiv | я | ты | он / она́ | они́ |
|---|---|---|---|---|
| говори́ть | говорю́ | говори́шь | говори́т | говоря́т |
| смотре́ть | смотрю́ | смо́тришь | смо́трит | смо́трят |
| звони́ть | звоню́ | звони́шь | звони́т | звоня́т |
| по́мнить | по́мню | по́мнишь | по́мнит | по́мнят |
| стро́ить | стро́ю | стро́ишь | стро́ит | стро́ят |
3. «Я» shaklidagi harf almashinuvi
Endi darsning eng qiziq joyi. Baʼzi feʼllarda faqat «я» shaklida oʻzakning oxirgi undoshi oʻzgaradi. Qolgan beshta shaklda hech narsa boʻlmaydi. Buni чередова́ние (harf almashinuvi) deyiladi:
| Almashinuv | Infinitiv | я | ты | они́ |
|---|---|---|---|---|
| б → бл | люби́ть | люблю́ | лю́бишь | лю́бят |
| в → вл | гото́вить | гото́влю | гото́вишь | гото́вят |
| п → пл | спать | сплю | спишь | спят |
| д → ж | ходи́ть | хожу́ | хо́дишь | хо́дят |
| д → ж | ви́деть | ви́жу | ви́дишь | ви́дят |
| с → ш | проси́ть | прошу́ | про́сишь | про́сят |
| т → ч | плати́ть | плачу́ | пла́тишь | пла́тят |
1. Б, В, М, П, Ф — «lab undoshlari» — «я» shaklida oʻziga Л qoʻshib oladi: люблю́, гото́влю, сплю.
2. Д, С, Т, З shivirlovchiga aylanadi: д→ж, с→ш, т→ч, з→ж.
Va eng muhimi: bu faqat «я» shaklida boʻladi. Qolgan hamma joyda oʻzak oʻzgarmaydi.
Я люблю́ футбо́л, а Шербе́к лю́бит ша́хматы.
Men futbolni yaxshi koʻraman, Sherbek esa shaxmatni.
Bitta feʼl, ikki shakl: «я» da -бл-, uchinchi shaxsda oddiy -б-. Almashinuv faqat birinchisiga tegdi.
4. Ж, Ш, Щ, Ч dan keyin — «-ат», «-ят» emas
Bitta imlo qoidasi bor va u PR-4 dan tanish: shivirlovchidan keyin Я yozilmaydi. Shuning uchun oʻzagi ж, ш, щ, ч ga tugagan II tuslanish feʼllari «они́» shaklida -ат oladi:
| Infinitiv | я | он / она́ | они́ | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| слы́шать | слы́шу | слы́шит | слы́шат | eshitmoq |
| учи́ть | учу́ | у́чит | у́чат | oʻrganmoq, oʻrgatmoq |
| лежа́ть | лежу́ | лежи́т | лежа́т | yotmoq |
| спеши́ть | спешу́ | спеши́т | спеша́т | shoshmoq |
5. Feʼl qaysi tuslanishda? — ishonchli yoʻl
Infinitivga qarab taxmin qilish mumkin, lekin taxmin xato qiladi. Eng ishonchli belgi — «они́» shakli: agar u -ят / -ат bilan tugasa, feʼl II tuslanishda; -ют / -ут boʻlsa, I tuslanishda. Shuning uchun yangi feʼlni yodlaganda uni ikki shaklda yozib qoʻying: говори́ть — говоря́т.
II tuslanish — koʻpincha -ить
говори́ть · звони́ть · учи́ть · люби́ть · плати́ть · ходи́ть · стро́ить
Va sakkizta «xoin»: смотре́ть, ви́деть, слы́шать, сиде́ть, лежа́ть, стоя́ть, спать, держа́ть — ular -еть / -ать bilan tugaydi, lekin II tuslanishda.
I tuslanish — qolgan hammasi
чита́ть · рабо́тать · знать · де́лать · ду́мать · гуля́ть · игра́ть · понима́ть · слу́шать
Va bir nechta «-ить»: жить (живу́), пить (пью) — ular I tuslanishda. Bularni PR-22 da koʻramiz.
6. Urgʻu koʻchadi — va uni belgilash kerak
II tuslanishda urgʻu koʻpincha «я» shaklida qoʻshimchada boʻladi, keyin esa oʻzakka qaytadi. Bu naqshni bir marta koʻrsangiz, keyin oʻzingiz taniysiz:
Xuddi shunday: смотрю́ — смо́тришь, учу́ — у́чишь, хожу́ — хо́дишь, прошу́ — про́сишь. Lekin говорю́ — говори́шь — говоря́т da urgʻu hamma joyda oxirida qoladi. Yodlaganda urgʻuni ham yodlang — u soʻzning bir qismi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я любю́ ко́фе.
Я люблю́ ко́фе — «я» shaklida б → бл
Они́ говорю́т.
Они́ говоря́т — II tuslanishda koʻplik -ят, -ют emas
Он смотре́ет фильм.
Он смо́трит фильм — oʻzak смотр-, unli ham ketadi
Они́ у́чят ру́сский язы́к.
Они́ у́чат — Ч dan keyin Я yozilmaydi
Мы лю́бим и они́ лю́блят.
Мы лю́бим и они́ лю́бят — Л faqat «я» shaklida qoʻshiladi
Mashq
1 смотре́ть ni мы va они́ uchun tuslang.
Javobni koʻrish
смо́трим va смо́трят. Oʻzak смотр- (infinitivdan -еть olib tashlandi). Смотреть — oʻsha sakkizta «xoin»dan biri: u -еть bilan tugaydi, lekin II tuslanishda.
2 Boʻsh joyga: Я ___ пло́в. (люби́ть)
Javobni koʻrish
люблю́. «Я» shaklida Б ga Л qoʻshiladi, chunki Б — lab undoshi. Qolgan shakllarda esa oddiy: лю́бишь, лю́бит, лю́бим, лю́бите, лю́бят.
3 Bu ikki feʼl qaysi tuslanishda? рабо́тают · у́чат
Javobni koʻrish
Рабо́тают — I tuslanish (-ют), у́чат — II tuslanish (-ат). Eng ishonchli belgi aynan «они́» shakli: -ют/-ут = I, -ят/-ат = II.
4 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Siz ruscha gapirasizmi?
Javobni koʻrish
Вы говори́те по-ру́сски? «Вы» uchun qoʻshimcha -ите. По-ру́сски — «ruschada» degani va u ravish, shuning uchun hech qachon oʻzgarmaydi: по-узбе́кски, по-англи́йски.
5
Qaysi shakl notoʻgʻri?
а) она́ звони́т б) я хожу́
в) они́ спя́т г) мы смотре́ем
Javobni koʻrish
г). Toʻgʻrisi — мы смо́трим. Xato oʻzakni notoʻgʻri ajratishdan kelib chiqadi: смотре́ть dan -еть ketadi, faqat -ть emas. Qolgan uchtasi toʻgʻri: звони́т (II), хожу́ (д→ж almashinuvi), спят (sakkizta «xoin»dan biri).
Kalit soʻzlar
- говори́тьgapirmoq
- смотре́тьqaramoq, koʻrmoq (film)
- люби́тьsevmoq, yaxshi koʻrmoq
- ви́детьkoʻrmoq
- слы́шатьeshitmoq
- учи́тьoʻrganmoq, yodlamoq
- звони́тьqoʻngʻiroq qilmoq
- ходи́тьyurmoq, borib turmoq
- гото́витьtayyorlamoq, ovqat pishirmoq
- по-ру́сскиruschada
🎯 Esda qoladigan narsa
- II tuslanish: -ю, -ишь, -ит, -им, -ите, -ят. «И qatori, oxirida Я».
- Oʻzak = infinitiv minus -ить / -еть / -ать — unli ham ketadi.
- «Я» shaklida almashinuv: б/в/п → +Л (люблю́), д→ж (хожу́), с→ш (прошу́), т→ч (плачу́). Faqat «я» da.
- Ж, Ш, Щ, Ч dan keyin -ат: у́чат, слы́шат, лежа́т.
- Tuslanishni «они́» shaklidan aniqlang: -ют/-ут = I, -ят/-ат = II. Yangi feʼlni ikki shaklda yodlang.
- Sakkizta «xoin»: смотре́ть, ви́деть, слы́шать, сиде́ть, лежа́ть, стоя́ть, спать, держа́ть.