PR-22: Notoʻgʻri feʼllar: хотеть, есть, дать, идти, ехать, жить, писать
Rus tilidagi eng koʻp ishlatiladigan feʼllar aynan eng notoʻgʻrilari. Oʻn ikkitasini bir darsda yigʻib olasiz — va shundan keyin kundalik nutqning katta qismi qoʻlingizda boʻladi.
PR-22: Notoʻgʻri feʼllar: хотеть, есть, дать, идти, ехать, жить, писать
Bir narsani payqagandirsiz: PR-20 va PR-21 dagi jadvallarda жить, есть, хоте́ть yoʻq edi. Holbuki bular siz kuniga eng koʻp ishlatadigan feʼllar. Sabab oddiy: ular naqshga toʻliq boʻysunmaydi. Va bu tasodif emas — har qanday tilda eng koʻp ishlatiladigan soʻzlar eng notoʻgʻri boʻladi, chunki ular shu qadar tez-tez aytiladiki, eski shakllar oʻz holida saqlanib qolgan. Bugun ularni bittalab qoʻlga olamiz.
Bu darsda siz
- Жить, писа́ть, идти́, е́хать ni tuslaysiz — oʻzagi oʻzgaradi
- Хоте́ть ning ikki tuslanishga boʻlinishini koʻrasiz
- Есть va дать — butunlay alohida ikki feʼlni oʻrganasiz
- Идти́ va е́хать ni ajratasiz: piyodami yoki transportdami
1. Oʻzagi oʻzgaradigan feʼllar — qoʻshimchalar esa oddiy
Eng yengil guruh shu. Ular I tuslanish qoʻshimchalarini oladi — siz ularni allaqachon bilasiz. Faqat oʻzak infinitivdagidan boshqacha. Yaʼni yodlash kerak boʻlgan narsa — bitta shakl, «я» shakli. Qolgani oʻsha naqsh.
| Infinitiv | я | ты | он / она́ | мы | они́ |
|---|---|---|---|---|---|
| жить | живу́ | живёшь | живёт | живём | живу́т |
| писа́ть | пишу́ | пи́шешь | пи́шет | пи́шем | пи́шут |
| идти́ | иду́ | идёшь | идёт | идём | иду́т |
| е́хать | е́ду | е́дешь | е́дет | е́дем | е́дут |
| пить | пью | пьёшь | пьёт | пьём | пьют |
| ждать | жду | ждёшь | ждёт | ждём | ждут |
Мы живём в Ташке́нте, а ба́бушка живёт в Самарка́нде.
Biz Toshkentda yashaymiz, buvim esa Samarqandda.
Oʻzak жив-, urgʻu qoʻshimchada. В Ташке́нте — hozircha uni butun ibora sifatida yodlang; nega -е ekanini PR-30 da koʻramiz.
2. Хоте́ть — bitta feʼl, ikkita tuslanish
Rus tilida bunday feʼl deyarli bitta. Хоте́ть birlikda I tuslanishda, koʻplikda esa II tuslanishda tuslanadi — yaʼni gap oʻrtasida guruhini almashtiradi:
| Shaxs | Shakl | Tuslanish | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| я | хочу́ | I | xohlayman |
| ты | хо́чешь | I | xohlaysan |
| он / она́ | хо́чет | I | xohlaydi |
| мы | хоти́м | II | xohlaymiz |
| вы | хоти́те | II | xohlaysiz |
| они́ | хотя́т | II | xohlaydilar |
— Ты
хо́чешь чай?
— Да. И Дилно́за хо́чет. Мы
хоти́м чай.
— Choy xohlaysanmi?
— Ha. Dilnoza ham xohlaydi. Biz
choy xohlaymiz.
Uch qatorda feʼl ikki marta guruh almashtirdi: хо́чешь / хо́чет (Ч) → хоти́м (Т).
3. Есть va дать — alohida turadigan ikkilik
Bu ikkisi shu qadar qadimiyki, ularning qoʻshimchalari ikkala tuslanishga ham oʻxshamaydi. Yaxshi xabar: ular bir-biriga oʻxshaydi, shuning uchun juftlab yodlanadi.
| Shaxs | есть — yemoq | дать — bermoq |
|---|---|---|
| я | ем | дам |
| ты | ешь | дашь |
| он / она́ | ест | даст |
| мы | еди́м | дади́м |
| вы | еди́те | дади́те |
| они́ | едя́т | даду́т |
PR-14 dagi У меня́ есть брат — «bor», egalik.
Bugungi Я ем пло́в — «yeyman», feʼl.
Yozilishi bir xil (есть), lekin birinchisi hech qachon tuslanmaydi, ikkinchisi esa yuqoridagi jadval boʻyicha tuslanadi.
Они́ едя́т — ular yeyaptilar (есть).
Они́ е́дут — ular ketyaptilar, transportda (е́хать).
Farqi urgʻuda va bitta harfda. Ovoz chiqarib ayting: [йидя́т] — [йе́дут].
4. Идти́ va е́хать — piyodami yoki transportdami
Oʻzbekchada «bormoq» bitta. Rus tilida esa qanday borayotganingiz feʼlni tanlaydi, va buni tushirib qoldirib boʻlmaydi:
идти́ — oyoq bilan
Я иду́ в шко́лу.
Maktabga ketyapman (piyoda).
Shahar ichida, yaqin joyga, oʻz oyogʻida.
е́хать — transportda
Я е́ду в Самарка́нд.
Samarqandga ketyapman (mashinada,
poyezdda).
Avtobus, mashina, poyezd, samolyot — hammasi е́хать (samolyot uchun лете́ть ham bor).
5. Bu feʼllar bilan birinchi gaplar
Жасу́р хо́чет есть.
Jasur ovqatlanmoqchi (qorni och).
Ikkinchi feʼl infinitivda qoladi — PR-19 dagi qoida. Faqat birinchi feʼl tuslanadi.
Мы пьём чай и говори́м.
Choy ichamiz va gaplashamiz.
— Куда́ ты идёшь?
— Я иду́ домо́й. А ты?
— Я е́ду на рабо́ту.
— Qayerga ketyapsan?
— Uyga ketyapman. Sen-chi?
— Men ishga ketyapman.
Ikki javob, ikki feʼl: birinchisi piyoda, ikkinchisi transportda. Домо́й — ravish, u hech qachon oʻzgarmaydi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Они́ хо́чут ко́фе.
Они́ хотя́т ко́фе — koʻplikda Т, birlikda Ч
Я хотю́ спать.
Я хочу́ спать — «я» shakli хочу́
Он писа́ет письмо́.
Он пи́шет письмо́ — oʻzak пиш-, с → ш
Мы живе́м в Ташке́нте.
Мы живём — urgʻu qoʻshimchada, demak Ё
Они́ е́дут пло́в.
Они́ едя́т пло́в — едя́т = yeydilar, е́дут = ketadilar
Mashq
1 жить ni они́ uchun tuslang va urgʻuni qoʻying.
Javobni koʻrish
живу́т. Oʻzak жив- (infinitivda В yoʻq, tuslanganda paydo boʻladi), koʻplik qoʻshimchasi -ут. Bu I tuslanish — -ют emas -ут, chunki oʻzak undosh bilan tugaydi.
2 Boʻsh joyga: Мы ___ пло́в. (есть)
Javobni koʻrish
еди́м. Есть — alohida turadigan feʼl: ем, ешь, ест, еди́м, еди́те, едя́т. Koʻplikda oʻzak uzayadi (ед-). Uni дать bilan juftlab yodlang: дади́м.
3 иду́ yoki е́ду? Афсо́на ___ в Москву́.
Javobni koʻrish
е́дет (Афсо́на — uchinchi shaxs). Moskva uzoq, u yerga piyoda borilmaydi — demak е́хать. Идти́ faqat oyoq bilan yurish uchun.
4 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Ular choy ichishni xohlaydilar.
Javobni koʻrish
Они́ хотя́т пить чай. Birinchi feʼl tuslanadi (хотя́т — koʻplik, demak Т), ikkinchisi infinitivda qoladi (пить). Xuddi oʻzbekchadagi «ichishni xohlaydilar» kabi.
5
Qaysi shakl notoʻgʻri?
а) ты пьёшь б) я даю́
в) он пи́шет г) вы хоти́те
Javobni koʻrish
б). Toʻgʻrisi — я дам. Дать naqshga boʻysunmaydi: дам, дашь, даст, дади́м, дади́те, даду́т. Qolgan uchtasi toʻgʻri. Даю́ shakli boshqa feʼlga tegishli — дава́ть, uni keyinroq koʻramiz.
Kalit soʻzlar
- житьyashamoq
- писа́тьyozmoq
- идти́ketmoq, yurmoq (piyoda)
- е́хатьketmoq (transportda)
- хоте́тьxohlamoq
- естьyemoq
- датьbermoq
- питьichmoq
- ждатьkutmoq
- домо́йuyga (tomon)
🎯 Esda qoladigan narsa
- Eng koʻp ishlatiladigan feʼllar eng notoʻgʻrilari — bu qonuniyat, tasodif emas.
- Oʻzagi oʻzgaradiganlar oddiy I tuslanish qoʻshimchalarini oladi: жив-у́, пиш-у́, ид-у́, е́д-у.
- Urgʻu qoʻshimchada boʻlsa Е → Ё: живёшь, идёт, пьёт.
- Хоте́ть: birlikda Ч (хочу́, хо́чешь, хо́чет), koʻplikda Т (хоти́м, хоти́те, хотя́т).
- Есть va дать — juftlab yodlanadi: ем/дам, еди́м/дади́м, едя́т/даду́т.
- Идти́ = piyoda, е́хать = transportda. Rus tilida bu tanlov majburiy.