PR-26: Мочь va уметь — «-a olmoq» ning ikki xil turi
Oʻzbekcha «-a olmoq» rus tilida ikkiga boʻlinadi: уме́ть — oʻrganib olingan mahorat, мочь — shu ondagi imkoniyat. Farqni bilmaslik gapni butunlay boshqa maʼnoga burib yuboradi.
PR-26: Мочь va уметь — «-a olmoq» ning ikki xil turi
«Men suza olaman» — buni ruschaga oʻgiring. Ikkita toʻgʻri javob bor, va ular boshqa-boshqa narsani anglatadi. Я уме́ю пла́вать — «suzishni bilaman, oʻrganganman». Я могу́ пла́вать — «hozir suzishimga hech narsa xalaqit bermaydi». Oʻzbekchada bitta ibora, rus tilida ikkita feʼl. Bugun ularni ajratamiz.
Bu darsda siz
- Мочь ni tuslaysiz — г va ж almashinuvi bilan
- Уме́ть ni tuslaysiz — u butunlay oddiy
- Qaysi biri qachon kerakligini bilasiz
- Ikkalasining oʻtgan va kelasi zamonini yasaysiz
1. Мочь — г va ж almashinuvi
Bu feʼl PR-22 dagi notoʻgʻrilar oilasidan, lekin uning naqshi chiroyli: birinchi va oxirgi shaklda Г, oʻrtadagi toʻrttasida Ж.
| Shaxs | Shakl | Oʻzak | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| я | могу́ | мог- | imkonim bor |
| ты | мо́жешь | мож- | imkoning bor |
| он / она́ | мо́жет | мож- | imkoni bor |
| мы | мо́жем | мож- | imkonimiz bor |
| вы | мо́жете | мож- | imkoningiz bor |
| они́ | мо́гут | мог- | imkonlari bor |
2. Уме́ть — hech qanday hiyla yoʻq
| Shaxs | Oʻzak | Qoʻshimcha | Natija |
|---|---|---|---|
| я | уме́ | ю | уме́ю |
| ты | уме́ | ешь | уме́ешь |
| он / она́ | уме́ | ет | уме́ет |
| мы | уме́ | ем | уме́ем |
| вы | уме́ | ете | уме́ете |
| они́ | уме́ | ют | уме́ют |
Oddiy I tuslanish — чита́ть bilan bir xil. Yodlash uchun hech narsa yoʻq.
3. Farqi — va u qanchalik muhim
уме́ть — oʻrganilgan mahorat
Я уме́ю пла́вать.
Suzishni bilaman.
Bir marta oʻrganilgan va endi doim bor: suzish, mashina haydash, gitara chalish, ovqat pishirish. Vaqtga bogʻliq emas.
мочь — shu ondagi imkoniyat
Я не могу́ пла́вать сего́дня.
Bugun suza olmayman.
Sharoit, ruxsat, vaqt, kuch. Ertaga boshqacha boʻlishi mumkin. Vaziyatga bogʻliq.
Я уме́ю пла́вать, но сего́дня я не могу́ — вода́ холо́дная.
Suzishni bilaman, lekin bugun suza olmayman — suv sovuq.
Bitta gapda ikkalasi ham bor, va ular qarama-qarshi emas. Mahorat joyida turibdi, imkoniyat esa bugun yoʻq. Aynan shu gap farqni eng yaxshi koʻrsatadi.
suzishni bilaman → уме́ю пла́вать
suza olaman → могу́ пла́вать
Shuning uchun tarjima qilishdan oldin oʻzingizga oʻzbekcha savol bering: «bilamanmi yoki -a olamanmi?» Agar «bilaman» toʻgʻri kelsa — уме́ть. Agar «hozir imkonim bor» boʻlsa — мочь. Bu kichkina tekshiruv sizni deyarli har safar toʻgʻri javobga olib boradi.
4. Ikkinchi feʼl doim infinitivda
Bu — PR-19 dan beri oʻzgarmayotgan qoida, va u bu yerda ham ishlaydi:
Бекзо́д уме́ет бы́стро бе́гать.
Bekzod tez yugurishni biladi.
— Ты мо́жешь
говори́ть ме́дленно?
— Коне́чно, могу́.
— Sekinroq gapira olasizmi?
— Albatta.
Bu — rus tilida iltimos qilishning eng muloyim va eng koʻp ishlatiladigan yoʻli. Qisqa javobda infinitiv tushib qoladi: Могу́.
5. Oʻtgan va kelasi zamonda
| Feʼl | он | она́ | они́ | Ertaga |
|---|---|---|---|---|
| мочь | мог | могла́ | могли́ | смо́жет (PR-51 da) |
| уме́ть | уме́л | уме́ла | уме́ли | бу́дет уме́ть |
6. Мо́жет быть — kundalik ibora
Bu ikki soʻz birga «balki» degani va u har kuni ishlatiladi:
Мо́жет быть, за́втра бу́дет дождь.
Balki ertaga yomgʻir yogʻar.
Uni butun ibora sifatida yodlang — bu yerda мо́жет ni tuslash kerak emas, u har doim shu shaklda qoladi. Qisqartirib мо́жет deb ham aytishadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Они́ мо́жут говори́ть по-ру́сски.
Они́ мо́гут — koʻplikda Г qaytadi
Я мо́гу пла́вать.
Я могу́ — «я» shaklida urgʻu oxirida
Я уме́ю чита́ю по-ру́сски.
Я уме́ю чита́ть — ikkinchi feʼl infinitivda
Ба́бушка мог гото́вить пло́в.
Ба́бушка могла́ — ayol jinsi
Я могу́ пла́вать, я учи́лся два го́да.
Я уме́ю пла́вать — oʻrganilgan mahorat haqida gap ketyapti
Mashq
1 Boʻsh joyga: Они́ ___ помога́ть. (мочь)
Javobni koʻrish
мо́гут. Naqsh: «Г — ikki chetda, Ж — oʻrtada». Они́ — oxirgi shakl, demak Г: мо́гут. Мо́жут — eng koʻp uchraydigan xato.
2 уме́ть yoki мочь? Ба́бушка ___ гото́вить пло́в о́чень хорошо́.
Javobni koʻrish
уме́ет. Oʻzbekcha tekshiruv: «buvim osh pishirishni biladi» — «bilaman» toʻgʻri kelyapti, demak уме́ть. Bu bir marta oʻrganilgan va doim bor boʻlgan mahorat.
3 уме́ть yoki мочь? Сего́дня я ___ рабо́тать — я бо́лен.
Javobni koʻrish
не могу́. Gapda сего́дня va sabab bor — demak bu vaziyatga bogʻliq imkoniyat, mahorat emas. «Не уме́ю рабо́тать» butunlay boshqa maʼno berardi: «ishlashni bilmayman».
4 Bu gapni oʻtgan zamonga oʻtkazing: Она́ не мо́жет говори́ть.
Javobni koʻrish
Она́ не могла́ говори́ть. Ayol jinsi — могла́, urgʻu oxirida. Erkak shaklida esa Л umuman boʻlmasdi: он не мог.
5
Bu ikki gap bir xil narsani anglatadimi?
Я уме́ю води́ть маши́ну. · Я могу́ води́ть маши́ну.
Javobni koʻrish
Yoʻq. Birinchisi — «mashina haydashni bilaman, oʻrganganman». Ikkinchisi — «hozir haydashimga hech narsa xalaqit bermaydi» (masalan, kalit menda, charchamaganman, ruxsat bor). Bir odam уме́ет boʻlishi, lekin bugun не мо́жет boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar
- мочь-a olmoq (imkoniyat)
- уме́ть-ni bilmoq (mahorat)
- пла́ватьsuzmoq
- бе́гатьyugurmoq
- води́тьhaydamoq (mashina)
- помога́тьyordam bermoq
- шитьtikmoq
- мо́жет бытьbalki
- коне́чноalbatta
- бо́лен / больна́kasal
🎯 Esda qoladigan narsa
- Уме́ть = oʻrganilgan mahorat. Мочь = shu ondagi imkoniyat.
- Oʻzbekcha tekshiruv: «bilaman» → уме́ть · «-a olaman» → мочь.
- Мочь: «Г — ikki chetda, Ж — oʻrtada» — могу́ … мо́жешь, мо́жет, мо́жем, мо́жете … мо́гут.
- Уме́ть butunlay oddiy: уме́ю, уме́ешь, уме́ет…
- Oʻtgan zamon: мог (Л yoʻq!) — могла́, могли́; уме́л, уме́ла, уме́ли.
- Ikkinchi feʼl har doim infinitivda.
- Мо́жет быть = «balki» — butun ibora sifatida yodlanadi.