PR-27: Нужно, надо, можно, нельзя, должен — kerak va mumkin
Rus tilida «kerak» va «mumkin» degan gaplarda ega umuman boʻlmaydi. Bu — oʻzbek oʻquvchi uchun tanish qurilish: «menga ishlash kerak» aynan shu shaklda ishlaydi.
PR-27: Нужно, надо, можно, нельзя, должен — kerak va mumkin
«Menga ishlash kerak». Bu oʻzbekcha gapda ega yoʻq — «men» emas, «menga». Rus tili aynan shunday qiladi: Мне на́до рабо́тать. Shuning uchun bugungi dars — kursdagi eng oson darslardan biri. Siz bu qurilishni allaqachon oʻylamasdan ishlatasiz, faqat ruscha soʻzlarni qoʻyish qoladi.
Bu darsda siz
- На́до va ну́жно bilan «kerak» deysiz
- Мо́жно va нельзя́ bilan ruxsat berasiz va taqiqlaysiz
- Мне, тебе́, ему́, ей… shakllarini yodlab olasiz
- До́лжен ni ajratasiz — u boshqacha ishlaydi
1. Egasi yoʻq gaplar
Rus tilida На́до рабо́тать — toʻliq, toʻgʻri gap. Unda ega umuman yoʻq: kim ishlashi kerakligi aytilmagan, chunki bu hammaga tegishli yoki kontekstdan maʼlum. Bunday gaplarni shaxssiz gap (безли́чное предложе́ние) deyiladi.
На́до рабо́тать.
Ishlash kerak.
Ega yoʻq — va u yetishmayotgandek tuyulmaydi. Oʻzbekchada ham xuddi shunday: «Ishlash kerak» — kim? deb soʻralmaydi.
Kimga tegishli ekanini aytish uchun oldiga bitta soʻz qoʻyiladi:
Мне на́до рабо́тать.
Menga ishlash kerak.
2. Кому? — yodlab qoʻyiladigan yettita shakl
| Olmosh | Bu shaklda | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| я | мне | Мне на́до идти́. | menga |
| ты | тебе́ | Тебе́ на́до отдыха́ть. | senga |
| он / оно́ | ему́ | Ему́ на́до рабо́тать. | unga (erkak) |
| она́ | ей | Ей на́до учи́ться. | unga (ayol) |
| мы | нам | Нам на́до спеши́ть. | bizga |
| вы | вам | Вам на́до отдохну́ть. | sizga |
| они́ | им | Им на́до ждать. | ularga |
menga kerak → мне на́до
senga kerak → тебе́ на́до
bizga kerak → нам на́до
Yaʼni siz qurilishni oʻrganishingiz shart emas — u sizda allaqachon bor. Faqat yettita soʻzni yodlash kerak. Rus tilida bu kelishik да́тельный паде́ж deb ataladi va uni PR-37 da toʻliq koʻramiz; hozircha shu yettita shaklni lugʻat sifatida yodlang.
3. На́до va ну́жно — «kerak»
Ikkalasi ham «kerak» degani va kundalik nutqda deyarli bir xil ishlatiladi. Bir tomchi farq bor: на́до — soʻzlashuvroq, ну́жно — biroz rasmiyroq va yozuvda koʻproq uchraydi.
Мне на́до идти́. — Уже́? — Да, уже́ по́здно.
Men ketishim kerak. — Allaqachonmi? — Ha, kech boʻldi.
Мне на́до идти́ — rus tilida xayrlashishning eng koʻp ishlatiladigan boshlanishi. Butun ibora sifatida yodlang.
Что ну́жно де́лать?
Nima qilish kerak?
4. Мо́жно va нельзя́ — «mumkin» va «mumkin emas»
мо́жно — mumkin
Здесь мо́жно кури́ть.
Bu yerda chekish mumkin.
Ruxsat, imkoniyat. Yolgʻiz ham ishlatiladi: — Мо́жно? — Мо́жно.
нельзя́ — mumkin emas
Здесь нельзя́ кури́ть.
Bu yerda chekish mumkin emas.
Taqiq. Diqqat: bu bitta soʻz, «не мо́жно» degan shakl rus tilida umuman yoʻq.
Не на́до спеши́ть — shoshish shart emas.
Нельзя́ спеши́ть — shoshish mumkin emas (taqiqlangan).
— Мо́жно чай?
— Коне́чно, мо́жно.
— Choy mumkinmi?
— Albatta.
Yolgʻiz мо́жно? — rus tilida ruxsat soʻrashning eng qisqa va eng koʻp ishlatiladigan yoʻli.
5. До́лжен — bu bittasi boshqacha
Yuqoridagi toʻrttasi hech qachon oʻzgarmaydi. До́лжен esa oʻzgaradi — chunki u shaxssiz emas. Uning yonida haqiqiy ega boʻladi («я», «она́», «мы»), va u sifat kabi jinsga moslashadi:
Мужско́й — erkak
до́лжен
Я до́лжен рабо́тать. Жасу́р до́лжен идти́.
Же́нский — ayol
должна́
Я должна́ рабо́тать. Афсо́на должна́ идти́.
Koʻplik
должны́
Мы должны́ рабо́тать. Они́ должны́ идти́.
Мне на́до…
Мне — ega emas. Feʼl oʻzgarmaydi.
Мне на́до рабо́тать.
Ей на́до рабо́тать.
Vaziyat shunday: kech boʻldi, ish bor, pul kerak.
Я до́лжен…
Я — haqiqiy ega. Soʻz jinsga moslashadi.
Я до́лжен рабо́тать.
Она́ должна́ рабо́тать.
Majburiyat: vaʼda berganman, bu mening ishim.
✅ Мне на́до · ✅ Я до́лжен
❌
6. Oʻtgan va kelasi zamonda
Shaxssiz gapda zamon бы́ло va бу́дет bilan koʻrsatiladi — va ular har doim oʻrta jinsda qoladi, chunki ega yoʻq:
| Kecha | Bugun | Ertaga |
|---|---|---|
| Мне на́до бы́ло рабо́тать. | Мне на́до рабо́тать. | Мне на́до бу́дет рабо́тать. |
| Здесь бы́ло нельзя́ кури́ть. | Здесь нельзя́ кури́ть. | Здесь бу́дет нельзя́ кури́ть. |
До́лжен da esa ega bor, shuning uchun быть unga moslashadi: Я до́лжен был рабо́тать (erkak), Она́ должна́ была́ рабо́тать (ayol), Мы должны́ бы́ли рабо́тать (koʻplik).
Koʻp uchraydigan xatolar
Я на́до рабо́тать.
Мне на́до рабо́тать — на́до yonida ega turmaydi
Здесь не мо́жно кури́ть.
Здесь нельзя́ кури́ть — «не мо́жно» degan soʻz yoʻq
Афсо́на до́лжен идти́.
Афсо́на должна́ идти́ — jinsga moslashadi
Мне до́лжен рабо́тать.
Я до́лжен рабо́тать — до́лжен yonida haqiqiy ega boʻladi
Мне на́до был идти́.
Мне на́до бы́ло идти́ — shaxssiz gapda har doim oʻrta jins
Mashq
1 Boʻsh joyga: ___ на́до отдыха́ть. («senga» maʼnosida)
Javobni koʻrish
Тебе́. Yettita shakldan biri: мне, тебе́, ему́, ей, нам, вам, им. Oʻzbekcha «senga» — joʻnalish kelishigi, ruschada да́тельный паде́ж (PR-37).
2 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Bu yerda ovqatlanish mumkin emas.
Javobni koʻrish
Здесь нельзя́ есть. Нельзя́ — bitta soʻz va u мо́жно ning inkori. «Не мо́жно» degan shakl rus tilida mavjud emas.
3 Boʻsh joyga: Дилно́за ___ идти́ домо́й. (до́лжен)
Javobni koʻrish
должна́. Dilnoza — qiz, va до́лжен sifat kabi jinsga moslashadi: до́лжен / должна́ / должно́ / должны́. Urgʻu ayol va koʻplik shakllarida oxirida.
4 Bu gapni oʻtgan zamonga oʻtkazing: Мне на́до рабо́тать.
Javobni koʻrish
Мне на́до бы́ло рабо́тать. Shaxssiz gapda ega yoʻq, shuning uchun быть har doim oʻrta jinsda qoladi — бы́ло. «Мне на́до был» — xato.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Нам ну́жно спеши́ть. б) Я на́до идти́.
в) Они́ должны́ ждать. г) Здесь мо́жно чита́ть.
Javobni koʻrish
б). Toʻgʻrisi — Мне на́до идти́. На́до shaxssiz gapda ishlaydi va yonida ega turmaydi. Agar «я» ni saqlab qolmoqchi boʻlsangiz, boshqa soʻz kerak: Я до́лжен идти́.
Kalit soʻzlar
- на́доkerak (soʻzlashuv)
- ну́жноkerak (rasmiyroq)
- мо́жноmumkin
- нельзя́mumkin emas
- до́лжен / должна́majbur, shart
- отдыха́тьdam olmoq
- кури́тьchekmoq
- пра́вилоqoida
- ти́хоjimgina
- коне́чноalbatta
🎯 Esda qoladigan narsa
- Shaxssiz gapda ega yoʻq: На́до рабо́тать.
- Kimga? — мне, тебе́, ему́, ей, нам, вам, им. Bu oʻzbekchadagi -ga ning oʻzi (да́тельный паде́ж, PR-37).
- На́до = ну́жно = kerak. Мо́жно = mumkin.
- Нельзя́ — bitta soʻz. «Не мо́жно» degan shakl yoʻq.
- Не на́до = kerak emas · нельзя́ = taqiqlangan.
- До́лжен boshqacha: yonida haqiqiy ega boʻladi va u jinsga moslashadi — до́лжен, должна́, должны́.
- Zamon: на́до бы́ло / на́до бу́дет — har doim oʻrta jinsda.