PR-29: Kelishik nima? Olti падеж'ning umumiy xaritasi
Kursning eng katta bloki boshlanadi. Bu darsda hech narsa yodlanmaydi — faqat xarita koʻriladi: oltita kelishik, ularning savollari va oʻzbekcha kelishiklar bilan solishtiruvi.
PR-29: Kelishik nima? Olti падеж'ning umumiy xaritasi
Bugundan boshlab kursning eng katta va eng muhim bloki ochiladi. Yigirma ikkita dars, bitta mavzu: kelishik (паде́ж). Rus tilini oʻrganayotgan odamlarning koʻpchiligi aynan shu yerda toʻxtaydi. Siz toʻxtamaysiz — va buning aniq sababi bor: oʻzbek tilida ham kelishik bor, va u ham oltita. Siz kelishikni oʻrganmaysiz, siz uni ruschaga koʻchirasiz.
Bu darsda siz
- Kelishik nima ekanini — va nima uchun kerakligini tushunasiz
- Oltita kelishikni va ularning savollarini koʻrasiz
- Ularni oʻzbekcha kelishiklar bilan yonma-yon qoʻyasiz
- Rus tilining uchta yangi qiyinchiligini oldindan bilib olasiz
1. Kelishik nima qiladi
Bitta gapga uchta soʻz olamiz: Афсо́на, кни́га, чита́ть. Ularni shunchaki yonma-yon qoʻysak, gap chiqmaydi. Kim kimni oʻqiyapti? Rus tili buni soʻzning oxiri bilan hal qiladi:
Афсо́на чита́ет кни́гу.
Afsona kitobni oʻqiydi.
Oxirgi soʻzga qarang: кни́га emas, кни́гу. Bitta harf «bu — toʻldiruvchi» deb aytib turibdi. Oʻzbekchada ham xuddi shu ish bitta qoʻshimcha bilan qilinadi: kitobni.
Ingliz tilida kelishik yoʻq. Ingliz oʻquvchi uchun «soʻzning oxiri uning ishini koʻrsatadi» degan fikr butunlay yangi — u buni noldan tushunishi kerak, va aynan shuning uchun rus tili unga qiyin.
Siz esa buni har kuni, oʻylamasdan qilasiz:
kitob · kitobning · kitobni · kitobga · kitobda · kitobdan
Oltita shakl, oltita ish. Rus tilida ham oltita. Tushuncha siz uchun yangi emas — faqat qoʻshimchalar boshqa.
2. Oltita kelishik — xarita
| Kelishik | Savoli | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто? что? | кни́га | bosh kelishik — kitob |
| Роди́тельный | кого́? чего́? | кни́ги | qaratqich — kitobning |
| Да́тельный | кому́? чему́? | кни́ге | joʻnalish — kitobga |
| Вини́тельный | кого́? что? | кни́гу | tushum — kitobni |
| Твори́тельный | кем? чем? | кни́гой | — (oʻzbekchada «bilan») |
| Предло́жный | о ком? о чём? | о кни́ге | oʻrin-payt — kitobda, kitob haqida |
Qizil bilan belgilangan qator — предло́жный. Uni birinchi oʻrganamiz (PR-30 va PR-31 da), chunki uning qoʻshimchasi eng oddiy va uning savoli — «qayerda?» — birinchi kundanoq kerak.
3. Har bir kelishik nima uchun kerak — bir qatorda
1Имени́тельный
Ega. Lugʻatdagi shakl.
Кни́га лежи́т. — Kitob yotibdi.
2Роди́тельный
Kimniki? Yoʻqlik. Miqdor.
кни́га бра́та — akaning kitobi
нет кни́ги — kitob yoʻq
3Да́тельный
Kimga?
Я дам кни́гу бра́ту. — Akamga beraman.
Мне хо́лодно. — Menga sovuq.
4Вини́тельный
Toʻldiruvchi. Yoʻnalish.
Я чита́ю кни́гу. — Kitobni oʻqiyman.
Я иду́ в шко́лу. — Maktabga.
5Твори́тельный
Nima bilan? Kim bilan?
Я пишу́ ру́чкой. — Ruchka bilan.
с бра́том — akam bilan
6Предло́жный
Qayerda? Nima haqida?
в шко́ле — maktabda
о кни́ге — kitob haqida
4. Bitta soʻz, oltita shakl
Endi uchta otni yonma-yon qoʻyamiz — erkak, ayol va oʻrta jinsdan. Bu jadvalni yodlamang. Faqat qarang va bir narsani payqang: har bir ustunda oxiri oʻzgaryapti, oʻzak esa turibdi.
| Kelishik | стол (erkak) | кни́га (ayol) | окно́ (oʻrta) |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | стол | кни́га | окно́ |
| Роди́тельный | стола́ | кни́ги | окна́ |
| Да́тельный | столу́ | кни́ге | окну́ |
| Вини́тельный | стол | кни́гу | окно́ |
| Твори́тельный | столо́м | кни́гой | окно́м |
| Предло́жный | о столе́ | о кни́ге | об окне́ |
1. Erkak va oʻrta jins deyarli bir xil — стола́ / окна́, столу́ / окну́, столо́м / окно́м. Yaʼni amalda uchta emas, ikkita naqsh bor.
2. Baʼzi shakllar takrorlanadi: кни́ге — ham Да́тельный, ham Предло́жный. Стол — ham Имени́тельный, ham Вини́тельный. Yaʼni 36 ta shakl emas, ancha kam narsa yodlanadi.
5. Uchta yangi qiyinchilik — ularni oldindan biling
Tushuncha tanish, lekin uchta narsa oʻzbekchada yoʻq. Ular qayerda xato qilishingizni oldindan aytib turadi:
- Jins. Oʻzbekchada kitobni va stolni — bitta qoʻshimcha. Ruschada кни́гу, lekin стол — jinsga qarab boshqa. Har bir kelishikda uchta variant bor.
- Predloglar. Oʻzbekchada qoʻshimcha oʻzi yetarli: maktabda. Ruschada koʻpincha ikkita narsa kerak: в шко́ле — predlog va qoʻshimcha. Ikkalasi birga ishlaydi.
- Urgʻu koʻchadi. сто́л → на столе́, окно́ → о́кна. Kelishik oʻzgarganda urgʻu joyini almashtirishi mumkin, va buni har bir soʻz bilan birga yodlash kerak.
Я в шко́ле — maktabdaman (qayerda? — Предло́жный)
Я иду́ в шко́лу — maktabga ketyapman (qayerga? — Вини́тельный)
Bitta predlog, ikkita qoʻshimcha, ikkita maʼno. Buni PR-30 va PR-33 da alohida koʻramiz.
6. Qanday tartibda oʻrganamiz
Kelishiklarni jadval tartibida emas, foydalilik tartibida oʻrganamiz — birinchi darsdan keyin darrov gapira boshlaysiz:
| Dars | Kelishik | Nega bu tartibda |
|---|---|---|
| PR-30, PR-31 | Предло́жный | Qoʻshimchasi eng oddiy (-Е) va «qayerda?» darrov kerak |
| PR-32, PR-33 | Вини́тельный | Har bir feʼlga toʻldiruvchi kerak boʻladi |
| PR-34…36 | Роди́тельный | Eng koʻp ishlatiladigan va eng koʻp ishli kelishik |
| PR-37, PR-38 | Да́тельный | «Мне на́до» va «мне нра́вится» ni allaqachon bilasiz |
| PR-39, PR-40 | Твори́тельный | Yagona butunlay yangi tushuncha — oxiriga qoldiriladi |
Keyin sifatlar, olmoshlar va koʻplik keladi (PR-41…46) — ular oʻsha oltita kelishikning boshqa soʻz turkumlaridagi koʻrinishi. Yaʼni yangi tizim emas, oʻsha tizim.
Koʻp uchraydigan xatolar
Афсо́на чита́ет кни́га.
Афсо́на чита́ет кни́гу — toʻldiruvchi Вини́тельный'da
Я в шко́ла.
Я в шко́ле — predlog bor, demak qoʻshimcha ham kerak
Я иду́ в шко́ле.
Я иду́ в шко́лу — «qayerga?» boshqa kelishik talab qiladi
Кни́га брат.
Кни́га бра́та — «kimniki?» Роди́тельный'da
Mashq
1 Kelishik nima qiladi — bir jumlada ayting.
Javobni koʻrish
Soʻzning oxirini oʻzgartirib, uning gapdagi ishini koʻrsatadi: ega, toʻldiruvchi, egalik, joy… Oʻzbekchada ham xuddi shu ish qilinadi: kitob → kitobni → kitobga.
2 Qaysi ruscha kelishik oʻzbekcha -ni ga toʻgʻri keladi?
Javobni koʻrish
Вини́тельный (tushum kelishigi). kitobni oʻqidim → я чита́л кни́гу. Savoli: кого́? что?
3 Qaysi ruscha kelishikning oʻzbekchada aniq juftligi yoʻq?
Javobni koʻrish
Твори́тельный. Oʻzbekchada bu maʼno alohida kelishik bilan emas, «bilan» soʻzi bilan beriladi: ruchka bilan yozdim → я писа́л ру́чкой. Shuning uchun u kursda eng oxirida (PR-39, PR-40) oʻrgatiladi.
4 Nega предло́жный shunday nomlanadi?
Javobni koʻrish
Chunki u hech qachon predlogsiz ishlatilmaydi (предло́г — predlog). В шко́ле, на рабо́те, о кни́ге — har doim oldida в, на yoki о turadi. Bu uni tanishni osonlashtiradi.
5
Bu ikki gapning farqi nima?
Я в шко́ле. · Я иду́ в шко́лу.
Javobni koʻrish
Birinchisi — qayerda (maktabdaman), ikkinchisi — qayerga (maktabga ketyapman). Predlog bir xil (в), lekin kelishik boshqa: Предло́жный va Вини́тельный. Rus tilida predlogning oʻzi yetarli emas — qoʻshimcha ham maʼno beradi.
Kalit soʻzlar
- паде́жkelishik
- предло́гpredlog
- оконча́ниеqoʻshimcha, soʻz oxiri
- фо́рмаshakl
- вопро́сsavol
- систе́маtizim
- пра́вилоqoida
- родjins
- ударе́ниеurgʻu
- сло́воsoʻz
🎯 Esda qoladigan narsa
- Kelishik — soʻzning oxiri, u soʻzning gapdagi ishini koʻrsatadi.
- Rus tilida oltita, oʻzbek tilida ham oltita. Tushuncha siz uchun yangi emas.
- Xarita: Имени́тельный (kim? nima?) · Роди́тельный (-ning) · Да́тельный (-ga) · Вини́тельный (-ni) · Твори́тельный (bilan) · Предло́жный (-da, haqida).
- Erkak va oʻrta jins deyarli bir xil turlanadi — amalda ikkita naqsh.
- Uchta yangi qiyinchilik: jins, predloglar, urgʻuning koʻchishi.
- Bitta predlog ikki kelishik bilan ishlashi mumkin: в шко́ле (qayerda) — в шко́лу (qayerga).
- Bu dars — xarita. Yodlash keyingi darslarda.