PR-30: Предложный 1: где? — в школе, на работе, в Ташкенте
Birinchi haqiqiy kelishik, va u eng osoni: qoʻshimcha deyarli har doim -Е. Butun qiyinchilik bitta savolda — В mi yoki НА mi?
PR-30: Предложный 1: где? — в школе, на работе, в Ташкенте
Kecha xaritani koʻrdingiz. Bugun birinchi kelishikni haqiqatan ham ishlatasiz — va u xaritadagi eng oson kelishik. Sababi oddiy: qoʻshimchasi deyarli har doim bitta harf — Е. Erkakmi, ayolmi, oʻrtami — farqi yoʻq. Bugungi darsning butun qiyinchiligi boshqa joyda: в mi yoki на mi.
Bu darsda siz
- «Qayerda?» degan savolga javob berasiz: в шко́ле, на рабо́те
- Bitta qoidani oʻrganasiz: oxiriga -Е
- Uchta istisnoni bilasiz: -ИИ, -И va -У
- В va на ni ajratasiz
| Kelishik | Savoli | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто? что? | шко́ла | bosh kelishik — maktab |
| Предло́жный | где? | в шко́ле | oʻrin-payt — maktabda |
1. Bitta qoida: oxiriga -Е
Otni oling, oxirgi unlisini olib tashlang (agar bor boʻlsa) va -Е qoʻying. Hammasi shu:
| Ot | Jinsi | Qayerda? | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| шко́ла | ayol | в шко́ле | maktabda |
| рабо́та | ayol | на рабо́те | ishda |
| ко́мната | ayol | в ко́мнате | xonada |
| дом | erkak | в до́ме | uyda |
| магази́н | erkak | в магази́не | doʻkonda |
| Ташке́нт | erkak | в Ташке́нте | Toshkentda |
| стол | erkak | на столе́ | stolda |
| окно́ | oʻrta | в окне́ | derazada |
| письмо́ | oʻrta | в письме́ | xatda |
Bitta farq bor va u butun darsning qiyinchiligi: oʻzbekchada -da hamma soʻz uchun bitta. Ruschada esa qoʻshimchadan tashqari predlog ham kerak, va u ikki xil: в шко́ле, lekin на рабо́те. Qaysi soʻz qaysi predlogni oladi — buni soʻz bilan birga yodlash kerak.
2. Uchta istisno
1-ия · -ие · -ий → -ИИ
Росси́я → в Росси́и
ле́кция → на ле́кции
общежи́тие → в общежи́тии
Ита́лия → в Ита́лии
Bu tugallanishdagi hamma soʻz shunday.
2Ayol jinsi -ь → -И
тетра́дь → в тетра́ди
пло́щадь → на пло́щади
Сиби́рь → в Сиби́ри
3Kichik roʻyxat: -У́
лес → в лесу́ · сад → в саду́
пол → на полу́ · шкаф → в шкафу́
бе́рег → на берегу́
аэропо́рт → в аэропорту́
3. В yoki НА — darsning yuragi
В — ichida
Devori, chegarasi bor joy:
в до́ме · в ко́мнате · в шко́ле · в магази́не · в маши́не ·
в су́мке · в го́роде · в Ташке́нте · в кни́ге
НА — ustida yoki ochiq joyda
Yuza, ochiq maydon, tadbir:
на столе́ · на у́лице · на по́лке · на этаже́ · на пло́щади ·
на стадио́не · на берегу́
Shu yerga qadar mantiq ishlaydi. Lekin bir guruh soʻz bor — ularda mantiq yoʻq, faqat odat. Ular НА oladi va yodlanadi:
| Ibora | Oʻzbekcha | Ibora | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| на рабо́те | ishda | на по́чте | pochtada |
| на уро́ке | darsda | на вокза́ле | vokzalda |
| на ле́кции | maʼruzada | на заво́де | zavodda |
| на ры́нке | bozorda | на ку́хне | oshxonada |
| на экза́мене | imtihonda | на ю́ге | janubda |
Amaliy maslahat: ish, dars, tadbir, ochiq maydon — koʻpincha на. Bino, shahar, idish, kitob — koʻpincha в. Bu qoida emas, lekin oʻntadan sakkiztasida ishlaydi.
4. До́ма — predlogsiz
Baʼzi joylar umuman kelishik olmaydi, chunki ular ravish:
| Ravish | Maʼnosi | Eslatma |
|---|---|---|
| до́ма | uyda | «в до́ме» emas! U «bino ichida» degani |
| здесь | bu yerda | oʻzgarmaydi |
| там | u yerda | oʻzgarmaydi |
| везде́ | hamma joyda | oʻzgarmaydi |
— Где Жасу́р?
— Он до́ма. А Афсо́на
на рабо́те.
— Jasur qayerda?
— U uyda. Afsona esa ishda.
Ikkita javob, ikki xil qurilish: до́ма — ravish, на рабо́те — predlog + Предло́жный.
5. Gaplarda
Ключи́ на столе́, а телефо́н в су́мке.
Kalitlar stolda, telefon esa sumkada.
Stol — yuza, demak на. Sumka — ichi bor, demak в. Bu yerda mantiq toʻgʻri ishlaydi.
Мы живём в Ташке́нте, а ба́бушка — в дере́вне.
Biz Toshkentda yashaymiz, buvim esa qishloqda.
— Ты был
на ры́нке?
— Нет, я был в магази́не.
— Bozorda boʻldingmi?
— Yoʻq, doʻkonda edim.
Bozor — ochiq maydon, demak на. Doʻkon — bino, demak в. Ikkalasi ham -е bilan tugadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я в шко́ла.
Я в шко́ле — predlog bor, demak qoʻshimcha ham kerak
Он в рабо́те.
Он на рабо́те — «рабо́та» НА oladigan roʻyxatda
Мы живём в Росси́е.
Мы живём в Росси́и — -ия soʻzlari -ии oladi
Я в до́ме. («uydaman» maʼnosida)
Я до́ма — bu ravish, kelishik kerak emas
Кни́га на столу́.
Кни́га на столе́ — стол -у́ roʻyxatida yoʻq
Mashq
1 Boʻsh joyga: Афсо́на сейча́с ___ (шко́ла).
Javobni koʻrish
в шко́ле. Maktab — bino, demak в; qoʻshimcha esa oddiy -е: шко́ла → шко́л- → шко́ле.
2 в yoki на? Ма́ма ___ рабо́те, па́па ___ магази́не.
Javobni koʻrish
на рабо́те, в магази́не. Рабо́та — yodlanadigan НА-roʻyxatdan (ish, dars, imtihon, bozor…). Магази́н esa bino, demak в.
3 Boʻsh joyga: Мой брат живёт ___ (Росси́я).
Javobni koʻrish
в Росси́и. Birinchi istisno: -ия ga tugagan soʻzlar -е emas, -ии oladi. Xuddi shunday: на ле́кции, в общежи́тии.
4 Bu gapda xato bormi? Ве́чером мы бу́дем в до́ме.
Javobni koʻrish
Grammatik jihatdan toʻgʻri, lekin maʼnosi gʻalati. «Uyda boʻlamiz» demoqchi boʻlsangiz — бу́дем до́ма. В до́ме «bino ichida» degani va u koʻchada turgan odam aytadigan gap.
5
Qaysi qatorda hammasi toʻgʻri?
а) в шко́ле · на рабо́те · в Росси́и
б) в шко́ла · на рабо́те · в Росси́и
в) в шко́ле · в рабо́те · в Росси́е
г) на шко́ле · на рабо́те · в Росси́и
Javobni koʻrish
а). Uchtasi ham uchta boshqa qoidani sinaydi: oddiy -е, НА-roʻyxat, va -ии istisnosi. Qolgan variantlarda bittasi har doim buziladi.
Kalit soʻzlar
- где?qayerda?
- в шко́леmaktabda
- на рабо́теishda
- в ко́мнатеxonada
- на у́лицеkoʻchada
- в лесу́oʻrmonda
- на полу́polda
- ключkalit
- карма́нchoʻntak
- дере́вняqishloq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Предло́жный «qayerda?» degan savolga javob beradi va har doim predlog bilan keladi.
- Asosiy qoida: oxiriga -Е. Jinsdan qatʼi nazar.
- Uchta istisno: -ия/-ие → -ИИ, ayol -ь → -И, va -У́ yopiq roʻyxati (в лесу́, на полу́).
- В = ichida · НА = ustida yoki ochiq joyda.
- Yodlanadigan НА-roʻyxat: на рабо́те, на уро́ке, на ры́нке, на по́чте, на вокза́ле, на ку́хне, на экза́мене.
- До́ма, здесь, там — ravish, kelishik olmaydi.
- Urgʻu koʻchishi mumkin: стол → на столе́. Soʻzni predlog va urgʻusi bilan birga yodlang.