PR-32: Винительный 1: кого? что? — jonli va jonsiz farqi
Toʻldiruvchi kelishigi — oʻzbekcha -NI ning aynan oʻzi. Yagona yangi narsa: erkak jinsida ot JONLI yoki JONSIZ ekaniga qarab boshqacha oʻzgaradi.
PR-32: Винительный 1: кого? что? — jonli va jonsiz farqi
Bugungi kelishik butun blokdagi eng tanish kelishik. Oʻzbekchada kitobni oʻqiyman deysiz — ruschada чита́ю кни́гу. Bir xil ish, bir xil joyda. Sizga faqat qoʻshimchani almashtirish qoladi. Va bitta yangi narsa bor, u oʻzbekchada yoʻq: rus tili jonli va jonsiz otni ajratadi.
Bu darsda siz
- Toʻldiruvchini yasaysiz: кни́га → кни́гу
- Oʻrta jins umuman oʻzgarmasligini bilasiz
- Erkak jinsida jonli/jonsiz farqini oʻrganasiz
- Olmoshlarni yodlaysiz: меня́, тебя́, его́, её
| Kelishik | Savoli | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто? что? | кни́га | bosh kelishik — kitob |
| Вини́тельный | кого́? что? | кни́гу | tushum kelishigi — kitobni |
1. Uchta jins, uchta xatti-harakat
Мужско́й — erkak
jonli/jonsizga qarab
Jonsiz: oʻzgarmaydi — стол → стол.
Jonli: -а / -я oladi — брат → бра́та.
Же́нский — ayol
-а → у
Har doim, jonli boʻlsa ham: кни́га → кни́гу, Афсо́на → Афсо́ну. -я → -ю: Ка́тя → Ка́тю.
Сре́дний — oʻrta
oʻzgarmaydi
Hech qachon, hech qanday holatda: окно́ → окно́, письмо́ → письмо́, мо́ре → мо́ре.
2. Ayol jinsi — eng oddiy qism
| Bosh shakl | Toʻldiruvchi | Gapda |
|---|---|---|
| кни́га | кни́гу | Я чита́ю кни́гу. |
| му́зыка | му́зыку | Мы слу́шаем му́зыку. |
| ма́ма | ма́му | Я люблю́ ма́му. |
| Афсо́на | Афсо́ну | Жасу́р ждёт Афсо́ну. |
| Ка́тя | Ка́тю | Я ви́жу Ка́тю. |
| неде́ля | неде́лю | Я ждал неде́лю. |
Eʼtibor bering: ма́ма va Афсо́на — jonli, кни́га va му́зыка — jonsiz, lekin qoʻshimcha bir xil. Ayol jinsida jonli/jonsiz farqi umuman ishlamaydi.
3. Erkak jinsi — jonli mi, jonsizmi?
Jonsiz — hech narsa qilinmaydi
Я ви́жу стол. — Stolni koʻryapman.
Я чита́ю журна́л.
Мы ждём авто́бус.
Shakl bosh kelishik bilan bir xil.
Jonli — -а / -я qoʻshiladi
Я ви́жу бра́та. — Akamni koʻryapman.
Я жду Жасу́ра.
Мы зна́ем учи́теля.
Shakl Роди́тельный bilan bir xil (PR-34).
| Bosh shakl | Jonlimi? | Toʻldiruvchi | Gapda |
|---|---|---|---|
| стол | yoʻq | стол | Я ви́жу стол. |
| дом | yoʻq | дом | Я ви́жу дом. |
| по́езд | yoʻq | по́езд | Оле́г ждёт по́езд. |
| брат | ha | бра́та | Я жду бра́та. |
| Жасу́р | ha | Жасу́ра | Бекзо́д ждёт Жасу́ра. |
| учи́тель | ha | учи́теля | Мы зна́ем учи́теля. |
| оте́ц | ha | отца́ | Я ви́жу отца́. (Е tushib qoladi) |
| кот | ha | кота́ | Я люблю́ кота́. |
Birinchi: oʻzbekcha -ni hamma soʻz uchun bitta. Kitobni, akani, derazani — farq yoʻq. Ruschada esa jins va jonlilik shaklni tanlaydi.
Ikkinchi va ancha muhimi: oʻzbekchada -ni ni tushirib qoldirish mumkin. Kitob oʻqiyapman — toʻgʻri gap (aniq boʻlmagan kitob). Kitobni oʻqiyapman — aniq kitob. Rus tilida bunday tanlov yoʻq: toʻldiruvchi har doim kelishikka kiradi. «Я чита́ю кни́га» — hech qanday holatda toʻgʻri emas. Oʻzbek oʻquvchi aynan shu odat tufayli qoʻshimchani unutadi.
4. Olmoshlar
| Olmosh | Toʻldiruvchi | Gapda | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| я | меня́ | Он зна́ет меня́. | meni |
| ты | тебя́ | Я жду тебя́. | seni |
| он / оно́ | его́ | Мы ви́дим его́. | uni (erkak) |
| она́ | её | Я люблю́ её. | uni (ayol) |
| мы | нас | Они́ ждут нас. | bizni |
| вы | вас | Я слу́шаю вас. | sizni |
| они́ | их | Ты зна́ешь их? | ularni |
5. Qaysi feʼllar toʻldiruvchi oladi
Aksariyat feʼllar. Ular oʻzbekchada ham -ni bilan ishlaydi, shuning uchun tekshirish oson:
1Koʻrish va bilish
ви́деть · знать · по́мнить · слу́шать
Я ви́жу Афсо́ну. Я по́мню э́то.
2Qilish
чита́ть · писа́ть · де́лать · учи́ть
Он пи́шет письмо́. Я учу́ ру́сский язы́к.
3His-tuygʻu
люби́ть · ждать · слы́шать
Я люблю́ ма́му. Мы ждём авто́бус.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я чита́ю кни́га.
Я чита́ю кни́гу — toʻldiruvchi har doim kelishikka kiradi
Я ви́жу Жасу́р.
Я ви́жу Жасу́ра — jonli erkak, demak -а
Я ви́жу стола́.
Я ви́жу стол — jonsiz, demak hech narsa qoʻshilmaydi
Я жду ты.
Я жду тебя́ — olmosh ham kelishikka kiradi
Он пи́шет письма́. (bitta xat maʼnosida)
Он пи́шет письмо́ — oʻrta jins umuman oʻzgarmaydi
Mashq
1 Boʻsh joyga: Мы слу́шаем ___. (му́зыка)
Javobni koʻrish
му́зыку. Ayol jinsi, demak -а → -у. Jonli/jonsiz bu yerda ahamiyatsiz — ayol jinsida u umuman ishlamaydi.
2 Boʻsh joyga: Бекзо́д ждёт ___. (Жасу́р)
Javobni koʻrish
Жасу́ра. Jasur — odam, demak jonli erkak, demak -а. Agar avtobus kutayotgan boʻlsa, hech narsa qoʻshilmasdi: ждёт авто́бус.
3
Bu ikki gapdan qaysi biri oʻzgardi, qaysi biri yoʻq?
Я ви́жу стол. · Я ви́жу бра́та.
Javobni koʻrish
Стол — oʻzgarmadi (jonsiz). Брат → бра́та — oʻzgardi (jonli). Ikkalasi ham erkak jinsida; farqni faqat jonlilik hal qildi.
4 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Men seni kutyapman.
Javobni koʻrish
Я жду тебя́. Olmoshlar ham kelishikka kiradi: меня́, тебя́, его́, её, нас, вас, их. «Я жду ты» — xato.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Я чита́ю письмо́. б) Она́ лю́бит кота́.
в) Мы ждём по́езда. г) Он зна́ет Ка́тю.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Мы ждём по́езд. Poyezd jonsiz, demak shakl oʻzgarmaydi. Qolgan uchtasi toʻgʻri: письмо́ (oʻrta jins), кота́ (jonli hayvon), Ка́тю (ayol jinsi).
Kalit soʻzlar
- кого́? что?kimni? nimani?
- одушевлённыйjonli
- неодушевлённыйjonsiz
- ждатьkutmoq
- ви́детьkoʻrmoq
- по́ездpoyezd
- вокза́лvokzal
- учи́тельoʻqituvchi
- оте́цota
- ве́щьnarsa, buyum
🎯 Esda qoladigan narsa
- Вини́тельный = toʻldiruvchi = oʻzbekcha -NI.
- Oʻrta jins hech qachon oʻzgarmaydi: окно́, письмо́, мо́ре.
- Ayol jinsi har doim -у / -ю: кни́гу, Афсо́ну, Ка́тю.
- Erkak jinsi jonlilikka qaraydi: jonsiz — oʻzgarmaydi (стол), jonli — -а / -я (бра́та).
- Jonli = odam yoki hayvon. Boshqa hammasi jonsiz.
- Olmoshlar: меня́, тебя́, его́, её, нас, вас, их. Его́ = [йиво́].
- Oʻzbekchada -ni ni tushirib qoldirish mumkin, ruschada hech qachon.