PR-40: Творительный 2: быть/стать/работать + Т.п., над, под, за, перед, между
Kim boʻlib ishlaysiz, kim boʻlmoqchisiz — bu ham Tvoritelniy. Va joyni koʻrsatadigan beshta predlog. Shu dars bilan oltita kelishik toʻliq yigʻiladi.
PR-40: Творительный 2: быть/стать/работать + Т.п., над, под, за, перед, между
Bugun oltita kelishikning oxirgisi yopiladi. Ikkita yangi ish bor va ikkalasi ham juda koʻp ishlatiladi: «kim boʻlib?» — рабо́тать врачо́м — va joy predloglari — под столо́м, за до́мом. Shundan keyin PR-29 dagi xaritada boʻsh joy qolmaydi.
Bu darsda siz
- Рабо́тать кем qurilishini oʻrganasiz
- Стать кем bilan kelajak haqida gapirasiz
- Быть ning zamonga qarab oʻzgarishini koʻrasiz
- Beshta joy predlogini bilasiz: над, под, за, пе́ред, ме́жду
1. Рабо́тать кем — kasb haqida
| Kasb | Tworitelniy | Gapda |
|---|---|---|
| учи́тель | учи́телем | Она́ рабо́тает учи́телем. |
| врач | врачо́м | Ма́ма рабо́тает врачо́м. |
| инжене́р | инжене́ром | Оте́ц рабо́тает инжене́ром. |
| води́тель | води́телем | Он рабо́тает води́телем. |
| стро́итель | стро́ителем | Дед был стро́ителем. |
| программи́ст | программи́стом | Брат рабо́тает программи́стом. |
oʻqituvchi boʻlib ishlaydi → рабо́тает учи́телем
shifokor boʻlmoqchiman → хочу́ стать врачо́м
Yaʼni ikkala til ham bu yerda maxsus belgi qoʻyadi — oʻzbekcha alohida soʻz bilan, ruscha esa qoʻshimcha bilan. Tushuncha bir xil: «bu — mening doimiy holatim emas, bu — mening rolim».
2. Быть — zamonga qarab oʻzgaradi
Mana rus tilining chiroyli joylaridan biri. Быть feʼli hozirgi zamonda yoʻq (PR-11), shuning uchun kasb bosh kelishikda qoladi. Oʻtgan va kelasi zamonda esa feʼl paydo boʻladi — va u bilan birga Твори́тельный ham keladi:
| Zamon | Gap | Kasbning shakli |
|---|---|---|
| Hozir | Он учи́тель. | bosh kelishik |
| Kecha | Он был учи́телем. | Твори́тельный |
| Ertaga | Он бу́дет учи́телем. | Твори́тельный |
| Xohish | Он хо́чет стать учи́телем. | Твори́тельный |
3. Стать — kim boʻlmoqchisiz
— Кем ты хо́чешь
стать?
— Я хочу́ стать врачо́м.
— Kim boʻlmoqchisan?
— Shifokor boʻlmoqchiman.
Savol soʻzining oʻzi ham kelishikda: кто → кем. Rus maktablarida bu savol har yili beriladi.
4. Joy predloglari
| Predlog | Maʼnosi | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| над | ustida (tegmasdan) | над столо́м | stol ustida |
| под | tagida | под столо́м | stol tagida |
| за | orqasida | за до́мом | uy orqasida |
| пе́ред | oldida | пе́ред шко́лой | maktab oldida |
| ме́жду | orasida | ме́жду до́мом и шко́лой | uy va maktab orasida |
| ря́дом с | yonida | ря́дом с окно́м | deraza yonida |
на столе́ (Предло́жный) — stol ustida, unga tegib turibdi: kitob stolda yotibdi.
над столо́м (Твори́тельный) — stol tepasida, havoda: lampa stol tepasida osilgan.
Oʻzbekchada ikkalasi ham «ustida» boʻlishi mumkin, shuning uchun bu farqni alohida eslab qolish kerak.
Ко́шка спит под столо́м, а ла́мпа виси́т над столо́м.
Mushuk stol tagida uxlayapti, lampa esa stol tepasida osilgan.
5. Oltita kelishik — xarita toʻldi
| Kelishik | Savoli | кни́га | Oʻzbekcha |
|---|---|---|---|
| Имени́тельный | кто? что? | кни́га | kitob |
| Роди́тельный | чего́? | кни́ги | kitobning |
| Да́тельный | чему́? | кни́ге | kitobga |
| Вини́тельный | что? | кни́гу | kitobni |
| Твори́тельный | чем? | кни́гой | kitob bilan |
| Предло́жный | о чём? | о кни́ге | kitob haqida |
Oʻn ikki dars oldin bu jadval xarita edi. Endi u — siz bilgan narsa. Keyingi darslarda oʻsha oltita kelishik boshqa soʻz turkumlariga qoʻllanadi: olmoshlar (PR-41, PR-42), sifatlar (PR-43, PR-44) va koʻplik (PR-45, PR-46). Yangi tizim emas — oʻsha tizim.
Koʻp uchraydigan xatolar
Он рабо́тает учи́тель.
Он рабо́тает учи́телем — feʼl bor, demak Твори́тельный
Он был учи́тель.
Он был учи́телем — oʻtgan zamonda feʼl bor
Он есть учи́телем.
Он учи́тель — hozirgi zamonda feʼl ham, kelishik ham yoʻq
Ко́шка под стол.
Ко́шка под столо́м — joy uchun Твори́тельный
Кни́га над столе́.
Кни́га на столе́ — tegib tursa НА + Предло́жный
Mashq
1 Boʻsh joyga: Ма́ма рабо́тает ___. (врач)
Javobni koʻrish
врачо́м. Рабо́тать — feʼl, demak Твори́тельный. Erkak jins -ом oladi, va Ч dan keyin urgʻu ostida -ом yoziladi.
2
Bu ikki gapdan qaysi biri toʻgʻri va nega?
Он учи́тель. · Он учи́телем.
Javobni koʻrish
Он учи́тель. Hozirgi zamonda быть aytilmaydi — feʼl yoʻq, demak kelishik ham kerak emas. Учи́телем faqat feʼl bilan keladi: был учи́телем, рабо́тает учи́телем.
3 Bu gapni ruschaga oʻgiring: Shifokor boʻlmoqchiman.
Javobni koʻrish
Я хочу́ стать врачо́м. Стать — feʼl, demak Твори́тельный. Savolni ham eslang: Кем ты хо́чешь стать?
4 на yoki над? Ла́мпа ___ столо́м, а кни́га ___ столе́.
Javobni koʻrish
над столо́м, на столе́. Lampa havoda osilgan — над + Твори́тельный. Kitob stolga tegib turibdi — на + Предло́жный. Qoʻshimchalar ham buni koʻrsatib turibdi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Ко́шка спит под столо́м. б) Дед был стро́ителем.
в) Он рабо́тает инжене́р. г) Магази́н за до́мом.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Он рабо́тает инжене́ром. Рабо́тать feʼli Твори́тельный talab qiladi. Qolgan uchtasi toʻgʻri.
Kalit soʻzlar
- кем?kim boʻlib?
- статьboʻlmoq
- врачshifokor
- инжене́рmuhandis
- стро́ительquruvchi
- надustida (tegmasdan)
- подtagida
- заorqasida
- пе́редoldida
- ме́ждуorasida
🎯 Esda qoladigan narsa
- Рабо́тать / стать / быть + Твори́тельный: рабо́тает врачо́м.
- Qoida: feʼl bor — Твори́тельный, feʼl yoʻq — bosh kelishik. Он учи́тель, lekin Он был учи́телем.
- Savol soʻzi ham oʻzgaradi: кто → кем.
- Joy predloglari: над, под, за, пе́ред, ме́жду, ря́дом с — hammasi Твори́тельный.
- НА (tegib turibdi, Предло́жный) va НАД (havoda, Твори́тельный) — bitta harf, boshqa kelishik.
- Oltita kelishik toʻliq yigʻildi. Keyingi darslar — oʻsha tizim, boshqa soʻz turkumlarida.