PR-53: Vid uch zamonda: hozirgi zamonda СВ nega yoʻq?
Rus tilida ikkita kelasi zamon bor — va ikkalasi ham kerak. «Бу́ду чита́ть» vaʼda bermaydi, «прочита́ю» esa beradi. Farq shu yerda.
PR-53: Vid uch zamonda: hozirgi zamonda СВ nega yoʻq?
PR-51 da bir gap aytilgan edi: «СВ da hozirgi zamon yoʻq». Bugun bu gap toʻliq ochiladi — va undan qiziq bir natija chiqadi: rus tilida ikkita kelasi zamon bor. Ular bir xil emas, va ikkalasi ham kerak.
Bu darsda siz
- Vid va zamon jadvalini toʻliq koʻrasiz
- Ikki kelasi zamonni ajratasiz: бу́ду чита́ть va прочита́ю
- СВ kelasi zamoni qanday yasalishini bilasiz
- Nega hozirgi zamonda СВ boʻlmasligini tushunasiz
1. Butun jadval
| Vid | Kecha | Bugun | Ertaga |
|---|---|---|---|
| НСВ — чита́ть | чита́л | чита́ю | бу́ду чита́ть |
| СВ — прочита́ть | прочита́л | — (yoʻq) | прочита́ю |
Shuning uchun СВ da ikkita zamon bor: oʻtgan (tugagan) va kelasi (tugaydi). Oʻrtada — hech narsa.
2. СВ kelasi zamoni — hozirgi zamon kabi tuslanadi
Bu joyi oʻquvchini chalgʻitadi, shuning uchun diqqat qiling. НСВ da kelasi zamon ikki soʻz edi (бу́ду чита́ть, PR-24). СВ da esa u bir soʻz — va u hozirgi zamon shakli kabi tuslanadi:
| Shaxs | НСВ (kelasi) | СВ (kelasi) |
|---|---|---|
| я | бу́ду чита́ть | прочита́ю |
| ты | бу́дешь чита́ть | прочита́ешь |
| он / она́ | бу́дет чита́ть | прочита́ет |
| мы | бу́дем чита́ть | прочита́ем |
| вы | бу́дете чита́ть | прочита́ете |
| они́ | бу́дут чита́ть | прочита́ют |
Boshqa misollar: напишу́ (yozaman — ertaga), скажу́ (aytaman), сде́лаю (qilaman), возьму́ (olaman), найду́ (topaman), куплю́ (sotib olaman). Ularning hammasi kelasi zamon, garchi hozirgi zamon kabi koʻrinsa ham.
3. Ikki kelasi zamonning farqi
бу́ду чита́ть — НСВ
jarayon
«Oʻqiyman, oʻqib oʻtiraman.» Tugatish haqida hech narsa aytilmagan. Vaʼda yoʻq.
прочита́ю — СВ
natija
«Oʻqib chiqaman.» Kitob tugaydi. Vaʼda bor.
За́втра ве́чером я бу́ду чита́ть.
Ertaga kechqurun kitob oʻqiyman.
Nima qilishim aytilyapti — natija emas. Kitob tugaydimi, nomaʼlum.
За́втра я прочита́ю э́ту кни́гу.
Ertaga bu kitobni oʻqib chiqaman.
Bu — vaʼda. Ertaga kitob tugaydi.
Ertaga kitob oʻqiyman → бу́ду чита́ть
Ertaga kitobni oʻqib chiqaman → прочита́ю
Farq ikkala tilda ham bir xil: birinchisi nima qilishimni aytadi, ikkinchisi nima tugashini.
Faqat bitta narsa boshqa. Oʻzbekchada oʻqiyman — neytral, uni ikkala maʼnoda ham ishlatish mumkin. Ruschada esa бу́ду чита́ть aniq jarayonni bildiradi va natija haqida hech narsa vaʼda qilmaydi. Agar kimdir sizdan natija kutayotgan boʻlsa — прочита́ю deb aytish kerak.
4. Oʻtgan zamonda ikkalasi ham bor
Вчера́ я чита́л весь ве́чер, но не прочита́л.
Kecha butun kechqurun oʻqidim, lekin oʻqib chiqmadim.
Bitta gapda ikkala vid ham bor va ular qarama-qarshi emas: jarayon boʻldi, natija boʻlmadi. Bu — vid tizimining butun kuchi.
5. Amaliy natija
| Nima demoqchisiz | Qaysi shakl | Misol |
|---|---|---|
| Hozir qilyapman | НСВ hozirgi | Я чита́ю. |
| Kecha qildim (jarayon) | НСВ oʻtgan | Я чита́л. |
| Kecha tugatdim | СВ oʻtgan | Я прочита́л. |
| Ertaga qilaman (jarayon) | НСВ kelasi | Я бу́ду чита́ть. |
| Ertaga tugataman | СВ kelasi | Я прочита́ю. |
Koʻp uchraydigan xatolar
Сейча́с я прочита́ю кни́гу. («hozir oʻqiyapman» maʼnosida)
Сейча́с я чита́ю кни́гу — прочита́ю kelasi zamon
За́втра я бу́ду прочита́ть.
За́втра я прочита́ю — СВ da бу́ду ishlatilmaydi
Я бу́ду написа́ть письмо́.
Я напишу́ письмо́ — СВ oʻzi kelasi zamonni bildiradi
Он прочита́ет ка́ждый день.
Он бу́дет чита́ть ка́ждый день — takror НСВ talab qiladi
Mashq
1 Nega СВ da hozirgi zamon yoʻq?
Javobni koʻrish
Chunki СВ tugagan ishni bildiradi. Hozir davom etayotgan ish tugamagan; tugagan ish esa hozir emas. Ikkalasi bir vaqtda boʻlolmaydi.
2 прочита́ю — bu qaysi zamon?
Javobni koʻrish
Kelasi zamon. U hozirgi zamon kabi tuslanadi (прочита́ю, прочита́ешь, прочита́ет…), lekin СВ da hozirgi zamon yoʻq — shuning uchun bu shakl faqat kelasi zamonni bildiradi.
3
Bu ikki gapning farqi nima?
За́втра я бу́ду чита́ть. · За́втра я прочита́ю кни́гу.
Javobni koʻrish
Birinchisi — jarayon: oʻqiyman, lekin tugatish haqida vaʼda yoʻq. Ikkinchisi — natija: kitob ertaga tugaydi. Bu vaʼda.
4 Boʻsh joyga: За́втра я ___ письмо́. («yozib boʻlaman» maʼnosida)
Javobni koʻrish
напишу́. СВ oʻzi kelasi zamonni bildiradi — бу́ду qoʻshilmaydi. «Бу́ду написа́ть» — xato.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Вчера́ я чита́л, но не прочита́л. б) Сейча́с я чита́ю.
в) За́втра я бу́ду прочита́ть. г) За́втра я прочита́ю.
Javobni koʻrish
в). СВ kelasi zamonni oʻzi bildiradi, shuning uchun бу́ду kerak emas. Toʻgʻrisi — За́втра я прочита́ю.
Kalit soʻzlar
- прочита́юoʻqib chiqaman (ertaga)
- напишу́yozib boʻlaman
- скажу́aytaman
- сде́лаюqilib boʻlaman
- возьму́olaman
- найду́topaman
- куплю́sotib olaman
- обеща́ниеvaʼda
- вы́борtanlov
- правhaq
🎯 Esda qoladigan narsa
- НСВ — uchala zamon. СВ — faqat oʻtgan va kelasi.
- Hozirgi zamonda СВ boʻlishi mumkin emas: tugagan ish hozir emas.
- СВ kelasi zamoni bir soʻz va hozirgi zamon kabi tuslanadi: прочита́ю, напишу́, скажу́.
- СВ bilan бу́ду ishlatilmaydi.
- Бу́ду чита́ть — vaʼda yoʻq. Прочита́ю — vaʼda bor.
- Oʻzbekchada ham ikkita kelasi zamon bor: oʻqiyman ↔ oʻqib chiqaman.