PR-54: Vidni tanlash: takror, jarayon, natija, bir marta, buyruq
Vid qoida emas, tanlov. Lekin tanlovni osonlashtiradigan narsa bor: gapdagi baʼzi soʻzlar javobni deyarli har doim aytib turadi.
PR-54: Vidni tanlash: takror, jarayon, natija, bir marta, buyruq
Ikki dars davomida siz vid nima ekanini va u qanday yasalishini bildingiz. Bugungi savol amaliyroq: qaysi birini tanlash?
Yaxshi xabar: gapda koʻpincha signal soʻzlar boʻladi — ular javobni deyarli har doim aytib turadi. Ularni bir marta yodlab olsangiz, tanlovning yarmi oʻz-oʻzidan hal boʻladi.
Bu darsda siz
- НСВ signal soʻzlarini oʻrganasiz: ка́ждый день, до́лго, ча́сто
- СВ signal soʻzlarini oʻrganasiz: наконе́ц, вдруг, уже́
- Fon va hodisa qurilishini koʻrasiz
- Buyruqda vid qanday ishlashini bilib olasiz
1. Signal soʻzlar
НСВ ni chaqiradi
Takror: ча́сто · ре́дко · иногда́ · всегда́ · обы́чно · ка́ждый день · ка́ждый раз
Davomiylik: до́лго · весь день · два часа́ · всё вре́мя
Boshqa: ра́ньше · никогда́
СВ ni chaqiradi
Natija: наконе́ц · уже́ · до конца́ · всё
Bir marta: вдруг · сра́зу · одна́жды · оди́н раз
Muddat: за час · за три дня
два часа́ (ikki soat davomida) → НСВ: Я чита́л два часа́.
за два часа́ (ikki soatda) → СВ: Я прочита́л кни́гу за два часа́.
Bitta за predlogi butun maʼnoni oʻzgartiradi: birinchisi qancha vaqt ketgani, ikkinchisi qancha vaqtda tugagani.
2. Beshta vaziyat
1Takror → НСВ
Ка́ждый день он звони́л ма́ме.
Har kuni — demak koʻp marta.
2Jarayon → НСВ
Он звони́л до́лго.
Uzoq — demak davom etdi.
3Natija → СВ
Наконе́ц он позвони́л.
Nihoyat — demak boʻldi.
4Bir marta → СВ
Вчера́ он позвони́л оди́н раз.
Bir marta, tugagan.
3. Ketma-ketlik va fon
Bu ikkita qurilish hikoyada juda koʻp uchraydi va ular vidni oʻzi tanlaydi:
Он пришёл, сел и написа́л письмо́.
U keldi, oʻtirdi va xat yozdi.
Ketma-ketlik — uchta tugagan ish, birin-ketin. Hammasi СВ. Agar НСВ boʻlsa, ular bir vaqtda davom etayotgan boʻlardi.
Я чита́л. Вдруг он пришёл.
Oʻqib oʻtirgan edim. Birdan u keldi.
Fon va hodisa: uzun jarayon (НСВ) va uning ichida sodir boʻlgan bir narsa (СВ). Bu naqsh hikoyalarda doim uchraydi.
4. Buyruqda vid
Buyruq shakli PR-59 da toʻliq keladi, lekin vid tanlovi bu yerda ham ishlaydi va uni hozir koʻrib qoʻyish foydali:
| Shakl | Vid | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Чита́й! | НСВ | Umumiy taklif: «oʻqi, oʻqib tur» |
| Прочита́й э́то! | СВ | Aniq vazifa: «buni oʻqib chiq» |
| Не чита́й! | НСВ | Taqiq: «oʻqima» |
har kuni oʻqirdim — «oʻqib chiqardim» demaysiz.
nihoyat oʻqib chiqdim — «nihoyat oʻqirdim» demaysiz.
ikki soat oʻqidim · ikki soatda oʻqib chiqdim.
Yaʼni tanlov mantigʻi ikkala tilda bir xil. Farq faqat shundaki, oʻzbekchada bu tanlov ixtiyoriy — oʻqidim deb qoʻyaverish mumkin. Ruschada esa majburiy. Shuning uchun signal soʻzlarni yodlash foydali: ular sizga tanlovni tayyor holda beradi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Ка́ждый день он позвони́л ма́ме.
Ка́ждый день он звони́л — takror НСВ talab qiladi
Наконе́ц он звони́л.
Наконе́ц он позвони́л — «nihoyat» natija bildiradi
Он прочита́л кни́гу два часа́.
Он чита́л кни́гу два часа́ — davomiylik НСВ
Он чита́л кни́гу за два часа́.
Он прочита́л кни́гу за два часа́ — «за» muddatni bildiradi
Не прочита́й э́ту кни́гу!
Не чита́й э́ту кни́гу! — inkor buyruqda НСВ
Mashq
1 Bu soʻz qaysi vidni chaqiradi? наконе́ц
Javobni koʻrish
СВ. «Nihoyat» kutilgan natijani bildiradi. Xuddi shunday: вдруг, уже́, сра́зу, за час.
2
Bu ikki iboraning farqi nima?
два часа́ · за два часа́
Javobni koʻrish
Два часа́ — qancha vaqt ketgani (НСВ): чита́л два часа́. За два часа́ — qancha vaqtda tugagani (СВ): прочита́л за два часа́. Bitta predlog butun maʼnoni oʻzgartiradi.
3 Boʻsh joyga: Он ___, ___ и ___ письмо́. (прийти́ / сесть / написа́ть)
Javobni koʻrish
пришёл, сел, написа́л — hammasi СВ. Ketma-ketlik har doim СВ talab qiladi: uchta tugagan ish, birin-ketin.
4 Boʻsh joyga: Я ___. Вдруг он ___. (чита́ть / прийти́)
Javobni koʻrish
чита́л … пришёл. Bu fon va hodisa qurilishi: uzun jarayon (НСВ) va uning ichida sodir boʻlgan bir narsa (СВ).
5 Inkor buyruqda qaysi vid ishlatiladi?
Javobni koʻrish
Deyarli har doim НСВ: не чита́й, не де́лай, не говори́. Buyruq shakli PR-59 da toʻliq koʻriladi.
Kalit soʻzlar
- ча́сто · ре́дкоtez-tez · kamdan-kam
- обы́чноodatda
- всегда́ · никогда́doim · hech qachon
- вдругbirdan
- сра́зуdarrov
- одна́ждыbir kuni
- за часbir soatda
- ра́ньшеilgari
- хва́титyetadi, boʻldi
- сдать экза́менimtihon topshirmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- НСВ signallari: ка́ждый день, ча́сто, до́лго, два часа́, ра́ньше, никогда́.
- СВ signallari: наконе́ц, вдруг, уже́, сра́зу, за час, до конца́.
- Два часа́ (НСВ) ↔ за два часа́ (СВ) — bitta predlog farqi.
- Ketma-ketlik → СВ: пришёл, сел, написа́л.
- Fon va hodisa → НСВ + СВ: чита́л … вдруг пришёл.
- Inkor buyruq → НСВ: не чита́й.
- Signal soʻzlar oʻzbekchada ham xuddi shunday ishlaydi — tanlov mantigʻi bir xil.