PR-55: Harakat feʼllari 1: идти va ходить — bir yoʻnalish va koʻp yoʻnalish
Rus tilida «bormoq» uchun ikkita feʼl bor. Farqi vid emas — farqi yoʻnalishda: bir marta bir tomonga yoki muntazam, u yoqqa-bu yoqqa.
PR-55: Harakat feʼllari 1: идти va ходить — bir yoʻnalish va koʻp yoʻnalish
PR-22 da siz идти́ ni oʻrgandingiz va PR-21 da ходи́ть ni koʻrdingiz. Oʻshanda ikkalasi ham «bormoq» deb tarjima qilingan edi — va bu rost, lekin toʻliq emas. Ular boshqa-boshqa narsani bildiradi, va farq vid emas: ikkalasi ham НСВ. Farq — yoʻnalishda.
Bu darsda siz
- Идти́ va ходи́ть ni ajratasiz
- Oʻtgan zamondagi muhim farqni bilasiz: шёл ↔ ходи́л
- Uchinchi maʼnoni oʻrganasiz: qobiliyat
- Oʻzbekcha bilan solishtirasiz — bu yerda u yaxshi yordam beradi
1. Ikkita feʼl, ikkita yoʻnalish
идти́ — bir yoʻnalish
Я иду́ в шко́лу.
Maktabga ketyapman — hozir,
yoʻldaman.
Bitta safar, bitta tomon, aniq bir vaqt.
ходи́ть — koʻp yoʻnalish
Я хожу́ в шко́лу ка́ждый день.
Maktabga borib
turaman.
Takror, odat — yoki borib-kelish.
| Shaxs | идти́ | ходи́ть |
|---|---|---|
| я | иду́ | хожу́ |
| ты | идёшь | хо́дишь |
| он / она́ | идёт | хо́дит |
| мы | идём | хо́дим |
| вы | идёте | хо́дите |
| они́ | иду́т | хо́дят |
| oʻtgan zamon | шёл · шла · шли | ходи́л · ходи́ла · ходи́ли |
2. Oʻtgan zamondagi farq — bu eng muhimi
Вчера́ я шёл в магази́н — «doʻkonga ketayotgan edim». Yoʻlda edim; yetib bordimmi — nomaʼlum.
Вчера́ я ходи́л в магази́н — «doʻkonga borib keldim». Bordim, qaytdim, hozir uydaman.
Yaʼni ходи́л — bu borib-kelish, tugagan safar. Shuning uchun u koʻpincha СВ kabi tuyuladi, lekin u НСВ.
— Где ты был вчера́?
— Я ходи́л к врачу́.
— Kecha qayerda eding?
— Shifokorga borib
keldim.
Savolga javob — butun safar haqida. Agar шёл deyilsa, gap yoʻl haqida boʻlardi: «ketayotgan edim».
3. Uchinchi maʼno: qobiliyat
Ходи́ть ning yana bir ishi bor — u umumiy qobiliyatni bildiradi:
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| Ребёнок уже́ хо́дит. | Bola endi yura oladi. |
| Он не хо́дит по́сле опера́ции. | Operatsiyadan keyin yura olmaydi. |
| Ты хо́дишь в теа́тр? | Teatrga borib turasanmi? (odat) |
boryapman → иду́ (hozir, yoʻldaman)
borib turaman → хожу́ (muntazam)
borib keldim → ходи́л (borib-kelish)
Uchta maʼno — uchta shakl. Ikkala tilda ham.
Faqat bitta narsani eslab qoling: oʻzbekcha bordim — neytral, u uchala maʼnoda ham ishlatiladi. Ruschada esa tanlash kerak. Shuning uchun gapni tuzayotganda oʻzingizdan soʻrang: «yoʻlda edimmi yoki borib keldimmi?» Javob shaklni oʻzi tanlaydi.
4. Идти́ ning boshqa ishlari
| Gap | Maʼnosi | Izoh |
|---|---|---|
| Идёт дождь. | Yomgʻir yogʻyapti. | ob-havo — PR-23 dan tanish |
| Идёт фильм. | Film ketyapti. | tadbir davom etyapti |
| Авто́бус идёт в центр. | Avtobus markazga boradi. | transport marshruti |
| Вре́мя идёт. | Vaqt oʻtyapti. | koʻchma maʼno |
Yagona istisno — transportning oʻzi: авто́бус идёт, по́езд идёт. Bu yerda transport «yuradi» deb qaraladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я иду́ в шко́лу ка́ждый день.
Я хожу́ в шко́лу ка́ждый день — takror koʻp yoʻnalish
Вчера́ я шёл к врачу́ и верну́лся.
Вчера́ я ходи́л к врачу́ — borib-kelish
Сейча́с я хожу́ в магази́н.
Сейча́с я иду́ в магази́н — hozir, yoʻldaman
Ребёнок уже́ идёт. («yura oladi» maʼnosida)
Ребёнок уже́ хо́дит — qobiliyat koʻp yoʻnalish bilan
Mashq
1 иду́ yoki хожу́? Я ___ в шко́лу ка́ждый день.
Javobni koʻrish
хожу́. «Ка́ждый день» — takror, demak koʻp yoʻnalish. Oʻzbekcha tekshiruv: «borib turaman» — demak ходи́ть.
2 шёл yoki ходи́л? Вчера́ я ___ в магази́н и купи́л хлеб.
Javobni koʻrish
ходи́л. Bordim va qaytdim — borib-kelish. Oʻzbekcha: «borib keldim». Шёл boʻlsa, gap yoʻl haqida boʻlardi.
3
Bu ikki gapning farqi nima?
Я шёл в магази́н. · Я ходи́л в магази́н.
Javobni koʻrish
Birinchisi — «doʻkonga ketayotgan edim» (yoʻlda edim). Ikkinchisi — «doʻkonga borib keldim» (bordim va qaytdim). Oʻzbekchada ham ikkita boshqa ibora.
4 Boʻsh joyga: Ребёнок уже́ ___. («yura oladi» maʼnosida)
Javobni koʻrish
хо́дит. Umumiy qobiliyat — bu ходи́ть ning uchinchi ishi. Идёт «hozir ketyapti» degan boʻlardi.
5
Qaysi gap notoʻgʻri?
а) Сейча́с я иду́ домо́й. б) Я хожу́ в теа́тр ре́дко.
в) Я иду́ в шко́лу ка́ждый день. г) Идёт дождь.
Javobni koʻrish
в). Toʻgʻrisi — Я хожу́ в шко́лу ка́ждый день. «Ка́ждый день» takrorni bildiradi, demak koʻp yoʻnalish kerak.
Kalit soʻzlar
- идти́ → иду́, шёлketmoq (hozir, bir tomonga)
- ходи́ть → хожу́, ходи́лborib turmoq; borib kelmoq
- пешко́мpiyoda
- доро́гаyoʻl
- киломе́трkilometr
- ре́дко · ча́стоkamdan-kam · tez-tez
- верну́тьсяqaytmoq
- жа́ловатьсяshikoyat qilmoq
- идёт дождьyomgʻir yogʻyapti
- вре́мя идётvaqt oʻtyapti
🎯 Esda qoladigan narsa
- Ikkalasi ham НСВ — farq vid emas, yoʻnalish.
- Идти́ — hozir, bir tomonga. Ходи́ть — muntazam yoki borib-kelish.
- Oʻtgan zamonda: шёл = yoʻlda edim · ходи́л = borib keldim.
- Ходи́ть qobiliyatni ham bildiradi: ребёнок уже́ хо́дит.
- Идти́ ob-havo, tadbir, transport va vaqt uchun ham: идёт дождь, идёт фильм, вре́мя идёт.
- Oʻzbekchada uchta shakl bor: boryapman · borib turaman · borib keldim. Ular toʻgʻridan-toʻgʻri mos keladi.
- Transport uchun boshqa juftlik: е́хать ↔ е́здить (PR-56).