PR-63: Который — rus tilining «-gan» sifatdosh gapi
Oʻzbekcha «yonimda yashaydigan odam» — sifatdosh otdan oldin. Ruscha «челове́к, кото́рый живёт ря́дом» — ergash gap otdan keyin.
PR-63: Который — rus tilining «-gan» sifatdosh gapi
Shu darsdan boshlab siz uzun gap qura boshlaysiz. Который rus tilidagi eng koʻp ishlatiladigan bogʻlovchilardan biri, va u oʻzbekchadagi -gan / -yotgan / -adigan sifatdoshining oʻrnini bosadi. Faqat bitta katta farq bilan — joyi teskari.
Bu darsda siz
- Который ning jinsi va soni qayerdan kelishini bilasiz
- Uning kelishigi qayerdan kelishini bilasiz — bu asosiy qism
- Predlog bilan qanday yozilishini oʻrganasiz
- Vergulni har doim toʻgʻri qoʻyasiz
Men oʻqiyotgan kitob qiziq.
Ruschada esa u otdan keyin turadi va кото́рый soʻzi majburiy:
Кни́га, кото́рую я чита́ю, интере́сная.
Yaʼni oʻzbek oʻquvchisining eng tabiiy xatosi — sifatdoshni oldinga qoʻyish: «Кото́рую я чита́ю кни́га». Bunday gap ruschada yoʻq. Avval ot, keyin vergul, keyin кото́рый.
1. Jins va son — otdan
| Ot | Shakl | Misol |
|---|---|---|
| erkak | кото́рый | челове́к, кото́рый живёт ря́дом |
| ayol | кото́рая | де́вушка, кото́рая поёт |
| oʻrta | кото́рое | окно́, кото́рое откры́то |
| koʻplik | кото́рые | лю́ди, кото́рые ждут |
2. Kelishigi — oʻz gapidan
Mana darsning yuragi. Который ikki gapga tegishli, va u ikkalasidan boshqa-boshqa narsa oladi:
| Kelishik | Misol | Nega |
|---|---|---|
| Имени́тельный | кни́га, кото́рая лежи́т на столе́ | u oʻz gapida ega |
| Роди́тельный | друг, у кото́рого есть маши́на | «у» predlogi |
| Да́тельный | друг, кото́рому я написа́л | «kimga yozdim?» |
| Вини́тельный | кни́га, кото́рую я чита́ю | «nimani oʻqiyapman?» |
| Твори́тельный | учи́тель, кото́рым все горди́лись | «kim bilan faxrlandilar?» |
| Предло́жный | дом, в кото́ром мы жи́ли | «в» predlogi |
кни́га, кото́рую я чита́ю → «я чита́ю кни́гу» — Вини́тельный. Demak кото́рую.
дом, в кото́ром мы жи́ли → «мы жи́ли в до́ме» — Предло́жный. Demak в кото́ром.
Bu usul har doim ishlaydi.
3. Predlog кото́рый dan oldin turadi
Rus tilida predlog hech qachon ergash gap oxirida qolmaydi — u кото́рый bilan birga koʻchadi:
Predlog + кото́рый
го́род, в кото́ром я роди́лся — men tugʻilgan shahar
учи́тель, о кото́ром я говори́л — men aytgan oʻqituvchi
сосе́д, с кото́рым мы дружи́м — biz doʻstlashgan qoʻshni
по́лка, на кото́рой лежа́т кни́ги — kitoblar turgan javon
Diqqat: vergul predlogdan oldin qoʻyiladi, кото́рый dan oldin emas.
4. Yana ikkita foydali qurilish
Сли́шком … что́бы — «juda … , shuning uchun boʻlmaydi»
Он сли́шком уста́л, что́бы идти́ в кино́.
U kinoga borish uchun juda charchagan.
Не ду́маю, что… — inkor bosh gapda qoladi
Не ду́маю, что он придёт.
Menimcha, u kelmaydi.
Rus tilida inkor birinchi feʼlga qoʻyiladi, oʻzbekchada esa ikkinchisiga — tarjima qilganda «yoʻq» boshqa joyga koʻchadi.
5. Vergul
Кни́га, кото́рую я чита́ю, о́чень интере́сная.
Oʻzbekchada vergul kerak emas (men oʻqiyotgan kitob) — shuning uchun buni alohida eslab qoling.
5. Который sifat kabi tuslanadi
Uni alohida yodlash shart emas: кото́рый aynan но́вый kabi oʻzgaradi (PR-42).
| Kelishik | erkak / oʻrta | ayol | koʻplik |
|---|---|---|---|
| Им. | кото́рый / кото́рое | кото́рая | кото́рые |
| Род. | кото́рого | кото́рой | кото́рых |
| Дат. | кото́рому | кото́рой | кото́рым |
| Вин. | кото́рый / кото́рого | кото́рую | кото́рые / кото́рых |
| Твор. | кото́рым | кото́рой | кото́рыми |
| Предл. | о кото́ром | о кото́рой | о кото́рых |
Tushum kelishigida jonli/jonsiz farqi ishlaydi (PR-33): стол, кото́рый я купи́л — lekin друг, кото́рого я встре́тил.
6. Kim va nima haqida
Который ham odamga, ham narsaga ishlatiladi — oʻzbekcha -gan kabi. Yaʼni ingliz tilidagi «who / which» boʻlinishi ruschada yoʻq:
| Odam | Narsa |
|---|---|
| челове́к, кото́рый рабо́тает | маши́на, кото́рая рабо́тает |
Koʻp uchraydigan xatolar
Кото́рую я чита́ю кни́га интере́сная.
Кни́га, кото́рую я чита́ю, интере́сная — avval ot
Дом, кото́рый мы жи́ли.
Дом, в кото́ром мы жи́ли — predlog kerak
Кни́га кото́рую я чита́ю…
Кни́га, кото́рую я чита́ю… — vergul majburiy
Друг, кото́рый я написа́л.
Друг, кото́рому я написа́л — «kimga?», Да́тельный
Mashq
1 Э́то кни́га, ___ я купи́л вчера́.
Javobni koʻrish
кото́рую. «Я купи́л кни́гу» — Вини́тельный, ayol jinsi.
2 Э́то дом, ___ живёт моя́ ба́бушка.
Javobni koʻrish
в кото́ром. «Ба́бушка живёт в до́ме» — Предло́жный, predlog bilan birga.
3
Bu ikki gapni bittaga birlashtiring.
Я зна́ю э́того челове́ка. Он рабо́тает в шко́ле.
Javobni koʻrish
Я зна́ю челове́ка, кото́рый рабо́тает в шко́ле. Ikkinchi gapda он ega edi — demak кото́рый, Имени́тельный.
4 Э́то друг, ___ я давно́ не ви́дел.
Javobni koʻrish
кото́рого. «Я не ви́дел дру́га» — jonli otda Вини́тельный = Роди́тельный (PR-33).
5
Bu gapni oʻzbekchaga oʻgiring.
Сосе́д, с кото́рым мы дружи́м, уе́хал.
Javobni koʻrish
Biz doʻstlashgan qoʻshni ketib qoldi. Eʼtibor bering: oʻzbekchada aniqlovchi oldinda, ruschada keyinda — shuning uchun oʻgirganda gapni agʻdarish kerak.