PR-64: Что va чтобы — bir soʻzga oʻxshaydi, ikki xil gap quradi
Что — fakt: «bilaman, u keladi». Чтобы — istak yoki maqsad: «uning kelishini xohlayman». Va чтобы dan keyin oʻtgan zamon.
PR-64: Что va чтобы — bir soʻzga oʻxshaydi, ikki xil gap quradi
Ikkala soʻz ham «-ki» kabi ergash gap boshlaydi, ikkalasi ham bir xil oʻzakdan. Lekin ular butunlay boshqa ikki narsa uchun: biri faktni aytadi, ikkinchisi istak yoki maqsadni.
Bu darsda siz
- Fakt bilan istakni ajratasiz
- Чтобы + oʻtgan zamon qoidasini oʻrganasiz
- Ega bir xil boʻlganda infinitiv qoʻyasiz
- Qaysi feʼl qaysi bogʻlovchini talab qilishini bilasiz
ЧТО — fakt
Я зна́ю, что он придёт.
Bilamanki, u keladi.
Bu — axborot. Sodir boʻlgan yoki boʻladigan narsa.
ЧТОБЫ — istak / maqsad
Я хочу́, что́бы он пришёл.
Uning kelishini xohlayman.
Bu — hali sodir boʻlmagan narsa. Kimdir uni xohlayapti.
1. Чтобы ning ikki qurilishi
| Ega | Misol | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| boshqa | Я хочу́, что́бы ты пришёл. | Kelishingni xohlayman. |
| boshqa | Ма́ма проси́ла, что́бы мы помы́ли посу́ду. | Oyim idishlarni yuvishimizni soʻradi. |
| bir xil | Я пришёл, что́бы поговори́ть. | Gaplashgani keldim. |
| bir xil | Он у́чится, что́бы стать врачо́м. | Shifokor boʻlish uchun oʻqiyapti. |
Я хочу́, что́бы ты пришёл за́втра. — Ertaga kelishingni xohlayman.
Bu shakl PR-60 dagi бы bilan bir oila: что́бы = что + бы, va бы har doim oʻtgan zamon talab qiladi. Yaʼni bu zamon emas, shakl.
2. Qaysi feʼl nimani talab qiladi
| ЧТО oladi | ЧТОБЫ oladi |
|---|---|
| знать — bilmoq | хоте́ть — xohlamoq |
| ду́мать — oʻylamoq | проси́ть — soʻramoq |
| говори́ть — aytmoq | тре́бовать — talab qilmoq |
| ви́деть — koʻrmoq | ну́жно / на́до — kerak |
| слы́шать — eshitmoq | сове́товать — maslahat bermoq |
| чу́вствовать — sezmoq | боя́ться — qoʻrqmoq |
Fakt → что. Istak, iltimos, maqsad, talab → что́бы.
Я слы́шал, что он прие́хал. — eshitdim, keldi (fakt)
Я хочу́, что́бы он прие́хал. — kelishini xohlayman (istak)
3. Что́бы «uchun» maʼnosida
Ega bir xil boʻlsa, что́бы oʻzbekchadagi «-sh uchun» ga toʻgʻri keladi va infinitiv oladi:
Maqsad
Что́бы вы́учить язы́к, ну́жно говори́ть ка́ждый день.
Tilni oʻrganish uchun har kuni gapirish kerak.
Я встал ра́но, что́бы не опозда́ть.
Kechikmaslik uchun erta turdim.
Bunday gap что́бы bilan boshlanishi ham mumkin — u holda vergul oʻrtada.
Fakt: Bilamanki, u keladi yoki uning kelishini bilaman → что
Istak: uning kelishini xohlayman → что́бы + oʻtgan zamon
Maqsad: gaplashish uchun keldim → что́бы + infinitiv
Qiyinligi bitta: oʻzbekcha -shini ikkala holatda ham ishlatiladi (kelishini bilaman / kelishini xohlayman), ruschada esa bu ikki gap boshqa-boshqa quriladi. Shuning uchun tarjima qilganda feʼlga qarang: bilmoq — что, xohlamoq — что́бы.
4. Vergul
Ikkalasidan oldin ham vergul majburiy:
Я зна́ю, что… · Я хочу́, что́бы…
Agar что́бы gap boshida tursa, vergul ergash gap
tugagandan keyin qoʻyiladi: Что́бы не опозда́ть, я встал
ра́но.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я хочу́, что́бы ты придёшь.
Я хочу́, что́бы ты пришёл — что́бы dan keyin oʻtgan zamon
Я зна́ю, что́бы он рабо́тает здесь.
Я зна́ю, что он рабо́тает здесь — bu fakt
Я пришёл, что́бы я поговори́л.
Я пришёл, что́бы поговори́ть — ega bir xil, infinitiv
Ма́ма проси́ла что мы помы́ли посу́ду.
Ма́ма проси́ла, что́бы мы помы́ли посу́ду — iltimos
Mashq
1 что yoki что́бы? Я ду́маю, ___ э́то хоро́шая иде́я.
Javobni koʻrish
что. Ду́мать — fikr bildirish, yaʼni fakt. Istak emas.
2 Я хочу́, что́бы ты ___ мне. (помо́чь)
Javobni koʻrish
помо́г. Ega boshqa (я ↔ ты), demak oʻtgan zamon. Bu oʻtmish haqida emas.
3 Он прие́хал в Москву́, что́бы ___. (учи́ться)
Javobni koʻrish
учи́ться — infinitiv. Ikkala qismda ham ega он, demak oʻtgan zamon emas.
4
Bu ikki gapning farqi nima?
Я сказа́л, что он пришёл. · Я сказа́л, что́бы он пришёл.
Javobni koʻrish
Birinchisi — xabar: «u kelganini aytdim». Ikkinchisi — buyruq yoki iltimos: «kelsin dedim». Сказа́ть ikkala bogʻlovchini ham oladi, va maʼno butunlay oʻzgaradi.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Kechikmaslik uchun erta turdim.
Javobni koʻrish
Я встал ра́но, что́бы не опозда́ть. Oʻzbekcha «-sh uchun» = что́бы + infinitiv, chunki ikkala qismda ham ega bitta.