PR-68: Ли va bilvosita savol: «Не знаю, придёт ли он»
Ruscha «ли» — oʻzbekcha «-mi» ning aynan oʻzi, va u ham soʻralayotgan soʻzga yopishadi. Shu bilan bilvosita savol quriladi.
PR-68: Ли va bilvosita savol: «Не знаю, придёт ли он»
Oʻzbekchada savolni bitta harf yasaydi: «Keldi» — xabar, «Keldimi?» — savol. Rus tilida ham xuddi shunday zarracha bor: ли. U -mi ning aynan oʻzi, va eng qizigʻi — u ham xuddi shunday ishlaydi.
Bu darsda siz
- Ли ni oʻzbekcha -mi ga bogʻlaysiz
- Bilvosita savol qurasiz: Не зна́ю, придёт ли он
- Soʻz tartibi maʼnoni qanday oʻzgartirishini koʻrasiz
- Eng katta xatodan qutulasiz:
«Я не зна́ю, е́сли он придёт» - Вряд ли va boshqa tayyor iboralarni olasiz
1. Ли — bu «-mi»
Ogʻzaki nutqda oddiy savol faqat ohang bilan beriladi: Он придёт? Lekin yozma nutqda, rasmiy savolda va taʼkidda rus tili ли ni qoʻyadi.
Toʻgʻridan-toʻgʻri savol
Придёт ли он?
U keladimi?
Feʼl birinchi oʻringa chiqdi, ли undan keyin turdi. Oʻzbekchada ham -mi feʼlga yopishdi.
U keladimi? → Придёт ли он?
Umi keladi? → Он ли придёт?
Ertagami keladi? → За́втра ли он придёт?
Yaʼni siz bu qoidani bilasiz. Faqat oʻzbekchada zarracha soʻzga qoʻshilib yoziladi, ruschada esa alohida turadi.
| Nima soʻralyapti | Ruscha | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| kelish faktimi? | Придёт ли он за́втра? | U ertaga keladimi? |
| aynan umi? | Он ли придёт за́втра? | Umi ertaga keladi? |
| aynan ertagami? | За́втра ли он придёт? | Ertagami u keladi? |
2. Bilvosita savol — ли ning asosiy ishi
Endi eng muhim qismi. Savolni boshqa gapning ichiga solganda («bilmayman…», «soʻradi…», «qiziq…») rus tili majburan ли ishlatadi.
Bilvosita savol
Я не зна́ю, придёт ли он.
U keladimi, bilmayman.
Он спроси́л, есть ли у меня́ вре́мя.
Vaqtim bormi, deb soʻradi.
Интере́сно, рабо́тает ли ещё э́тот магази́н.
Qiziq, bu doʻkon hali ishlayaptimikan.
Я не зна́ю, придёт ли он.
Yodda tuting: е́сли — shart (PR-65), ли — savol. Oʻzbekchada ham «agar» bilan «-mi» hech qachon aralashmaydi.
3. Savol soʻzi bor boʻlsa — ли kerak emas
Bu farqni bir marta tushunsangiz, boshqa adashmaysiz.
Savol soʻzi YOʻQ → ли
Я не зна́ю, придёт ли он.
U keladimi, bilmayman.
Javobi: ha yoki yoʻq.
Savol soʻzi BOR → ли yoʻq
Я не зна́ю, когда́ он придёт.
U qachon keladi, bilmayman.
Javobi: aniq maʼlumot.
U keladimi, bilmayman. — savol soʻzi yoʻq, -mi bor
Qachon keladi, bilmayman. — savol soʻzi bor, -mi yoʻq
Hech kim
4. Ли va vergul
Bilvosita savol — ergash gap, demak undan oldin vergul majburiy: Я не зна́ю, придёт ли он.
Ikki variantni sanaganda и́ли qoʻshiladi:
Ли … или
Я не зна́ю, придёт ли он и́ли нет.
U keladimi yoki yoʻqmi, bilmayman.
Реши́, идёшь ли ты с на́ми и́ли остаёшься.
Biz bilan borasanmi yoki qolasanmi — hal qil.
U keladimi yoki yoʻqmi?
→ Придёт ли он и́ли нет? (
Shu bitta farqni yodda tutsangiz, bu qurilishda hech qachon adashmaysiz.
5. Qaysi soʻzlar ли talab qiladi
| Soʻz | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| не знать | bilmaslik | Не зна́ю, до́ма ли он. |
| спроси́ть | soʻramoq | Спроси́, рабо́тает ли по́чта. |
| узна́ть | bilib olmoq | Узна́й, есть ли биле́ты. |
| прове́рить | tekshirmoq | Прове́рь, рабо́тает ли интерне́т. |
| интере́сно | qiziq | Интере́сно, ско́лько э́то сто́ит. |
| сомнева́ться | shubhalanmoq | Я сомнева́юсь, пра́вда ли э́то. |
| по́мнить | eslamoq | Не по́мню, закры́л ли я дверь. |
6. Tayyor iboralar
| Ibora | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| вряд ли | dargumon, gumon | Вряд ли он придёт. |
| едва́ ли | deyarli mumkin emas | Едва́ ли мы успе́ем. |
| не так ли? | shunday emasmi? | Вы из Ташке́нта, не так ли? |
| то ли … то ли | yo … yo (aniq emas) | То ли дождь, то ли снег. |
— Он позвони́т?
— Вряд ли. — Dargumon.
Koʻp uchraydigan xatolar
Я не зна́ю, е́сли он придёт.
Я не зна́ю, придёт ли он — е́сли shart, savol emas
Я не зна́ю, ли он придёт.
…придёт ли он — ли birinchi soʻz boʻlmaydi
Я не зна́ю, когда́ ли он придёт.
Я не зна́ю, когда́ он придёт — savol soʻzi bor, ли keraksiz
Спроси́ до́ма ли он.
Спроси́, до́ма ли он — ergash gapdan oldin vergul
Mashq
1 Xatoni tuzating. Я не зна́ю, е́сли она́ до́ма.
Javobni koʻrish
Я не зна́ю, до́ма ли она́. Bu savol («uydami?»), shart emas. Soʻralayotgan soʻz — до́ма — oldinga chiqadi, ли undan keyin turadi.
2
Bu ikki gapning farqi nima?
Придёт ли Жасу́р? · Жасу́р ли придёт?
Javobni koʻrish
Birinchisi: Jasur keladimi? — kelish-kelmaslik soʻralyapti. Ikkinchisi: Jasurmi keladi? — kimdir keladi, lekin aynan Jasurmi? Ли oʻzidan oldingi soʻzni soʻroq ostiga oladi.
3 Ли kerakmi? Я не по́мню, где ___ я оста́вил ключи́.
Javobni koʻrish
Kerak emas. Я не по́мню, где я оста́вил ключи́. Gapda savol soʻzi (где) bor, demak ли ortiqcha.
4
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Doʻkon ishlayaptimi, tekshir.
Javobni koʻrish
Прове́рь, рабо́тает ли магази́н. Oʻzbekcha -mi feʼlga yopishgan, demak ruschada ham ли feʼldan keyin turadi.
5
Javobni bitta ibora bilan bering.
— Ты ду́маешь, он сда́ст экза́мен без подгото́вки?
Javobni koʻrish
— Вряд ли. «Dargumon». Bu ibora ichida ham ли turibdi, lekin u qotib qolgan — alohida tahlil qilinmaydi.
Kalit soʻzlar
- ли-mi (savol zarrachasi)
- вряд лиdargumon
- едва́ лиdeyarli mumkin emas
- не так ли?shunday emasmi?
- то ли … то лиyo … yo (aniq emas)
- узна́тьbilib olmoq
- прове́ритьtekshirmoq
- сомнева́тьсяshubhalanmoq
- успе́тьulgurmoq
- подгото́вкаtayyorgarlik
🎯 Esda qoladigan narsa
- Ли = -mi. Ikkalasi ham soʻralayotgan soʻzning orqasida turadi.
- Ли hech qachon birinchi soʻz emas.
- Bilvosita savolda majburiy: Не зна́ю, придёт ли он.
«Не зна́ю, е́сли он придёт»— xato. Е́сли shart, ли savol.- Gapda savol soʻzi (где, когда́, кто…) boʻlsa — ли qoʻyilmaydi.
- Ergash gapdan oldin vergul. Ikki variant boʻlsa — ли … и́ли.
- Вряд ли = dargumon. Kundalik nutqning eng kerakli iboralaridan biri.