PR-69: Тот, кто… / то, что… — koʻrsatish va bogʻlash
Который otga yopishadi. Ot boʻlmasa nima qilamiz? Rus tili otning oʻrniga «тот» yoki «то» qoʻyadi — oʻzbekcha «kim… oʻsha» kabi.
PR-69: Тот, кто… / то, что… — koʻrsatish va bogʻlash
PR-63 da кото́рый ni oʻrgangansiz: челове́к, кото́рый мно́го чита́ет. Lekin кото́рый ga har doim ot kerak — u otga yopishadi. Xoʻsh, ot boʻlmasa-chi? «Koʻp oʻqigan odam» emas, shunchaki «koʻp oʻqigan» demoqchi boʻlsangiz? Rus tili juda oddiy yoʻl tutadi: otning oʻrniga oʻzi bir soʻz qoʻyadi — тот yoki то.
Bu darsda siz
- Тот, кто (odam) va то, что (narsa) ni ajratasiz
- Ikki qism ikki xil kelishikda turishini oʻrganasiz
- Predlogdan keyin то majburiy ekanini bilasiz
- Все, кто dan keyin feʼl birlikda turishini eslab qolasiz
- Де́ло в том, что… — kundalik nutqning eng kerakli iborasini olasiz
1. Кото́рый bilan farqi
КОТО́РЫЙ — ot bor
Челове́к, кото́рый мно́го чита́ет, хорошо́ пи́шет.
Koʻp oʻqiydigan odam yaxshi yozadi.
Gapda ot turibdi — кото́рый unga yopishadi.
ТОТ, КТО — ot yoʻq
Тот, кто мно́го чита́ет, хорошо́ пи́шет.
Koʻp oʻqiydigan yaxshi yozadi.
Ot yoʻq, shuning uchun тот uning oʻrnida turibdi.
Kim koʻp oʻqisa, oʻsha yaxshi yozadi.
→ Тот, кто мно́го чита́ет, хорошо́ пи́шет.
Nima deding, men oʻshani tushunmadim.
→ Я не по́нял то, что ты сказа́л.
Yaʼni oʻzbekchadagi «oʻsha» — bu ruscha тот / то. Faqat oʻzbekchada u ikkinchi oʻrinda turadi, ruschada esa birinchi.
Odam ↔ narsa
Тот, кто и́щет, нахо́дит.
Qidirgan topadi. — Odam haqida: тот, кто.
Я не по́нял то, что ты сказа́л.
Aytganingni tushunmadim. — Narsa haqida: то, что.
Odamga — тот, кто. Narsaga, gapga, butun bir fikrga — то, что.
2. Ikki qism, ikki kelishik
Bu darsning yuragi. Qoida кото́рый nikiga aynan oʻxshaydi (PR-63):
| Gap | тот nega shunday | кто nega shunday |
|---|---|---|
| Я помога́ю тому́, кто про́сит. | помога́ть кому́? — Д.п. | кто про́сит — ega, И.п. |
| Тот, кого́ мы жда́ли, не пришёл. | тот — ega, И.п. | ждать кого́? — В.п. |
| Я ду́маю о том, что ты сказа́л. | ду́мать о чём? — П.п. | сказа́ть что? — В.п. |
| Спаси́бо за то, что вы пришли́. | спаси́бо за что? — В.п. | что вы пришли́ — butun gap |
Har safar ikkita alohida savol bering:
1. Asosiy gapda bu soʻz qanday vazifada? → тот ning kelishigi.
2. Ergash gapda u qanday vazifada? → кто / что ning kelishigi.
Xuddi PR-63 dagi кото́рый kabi — bir xil mantiq.
3. Predlogdan keyin «то» tushib qolmaydi
Agar asosiy gapdagi feʼl predlog talab qilsa, predlogdan keyin albatta том / то turadi. Uni tashlab ketish — koʻp uchraydigan xato.
Predlog bilan
Я ду́маю о том, что ты сказа́л.
Aytganing haqida oʻylayapman.
Я не сомнева́юсь в том, что он придёт.
Uning kelishiga shubham yoʻq.
Спаси́бо за то, что помогли́.
Yordam berganingiz uchun rahmat.
Predlog otsiz turolmaydi — то aynan oʻsha otning oʻrnini bosadi.
4. Все, кто — feʼl birlikda
Bir nozik joy: кто dan keyingi feʼl har doim birlikda turadi, hatto все bilan ham.
Все, кто
Все, кто пришёл, получи́ли кни́гу.
Kelganlarning hammasi kitob oldi.
Пришёл — birlikda, chunki u кто ga tegishli. Asosiy gapdagi получи́ли esa все ga tegishli, shuning uchun koʻplikda.
5. То, что — tayyor iboralar
| Ibora | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| де́ло в том, что… | gap shundaki… | Де́ло в том, что вре́мени ма́ло. |
| то, что ну́жно | aynan kerakli narsa | Э́то то, что ну́жно. |
| де́ло не в том… | gap bunda emas… | Де́ло не в том, что до́рого. |
| речь идёт о том… | gap … haqida ketyapti | Речь идёт о том, как нам успе́ть. |
| тот, кто… | kim … oʻsha | Тот, кто и́щет, нахо́дит. |
Gap shundaki, mening vaqtim yoʻq.
→ Де́ло в том, что у меня́ нет вре́мени.
Shu bitta iborani yodlab olsangiz, tushuntirish boshlash uchun har doim tayyor jumlangiz boʻladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Тот, кто мно́го чита́ет, хорошо́ пи́шут.
…хорошо́ пи́шет — тот birlikda, feʼl ham birlikda
Я помога́ю тот, кто про́сит.
Я помога́ю тому́, кто про́сит — помога́ть Д.п. talab qiladi
Я ду́маю о что ты сказа́л.
Я ду́маю о том, что ты сказа́л — predlogdan keyin то
Все, кто пришли́, получи́ли кни́гу.
Все, кто пришёл, получи́ли кни́гу — кто dan keyin birlik
Mashq
1 Toʻgʻri shaklni qoʻying. Я ве́рю ___, кто говори́т пра́вду.
Javobni koʻrish
тому́. Ве́рить кому́? — Да́тельный. Кто esa oʻz gapida ega, shuning uchun И.п. da qoladi.
2 Boʻsh joyni toʻldiring. Спаси́бо ___, что вы пришли́.
Javobni koʻrish
за то.
Спаси́бо за что? — Вини́тельный, demak за
то. Predlogsiz «спаси́бо, что» ogʻzaki nutqda
uchraydi, lekin toʻgʻri shakl — спаси́бо за то,
что.
3 Xatoni toping. Все, кто хоте́ли, оста́лись.
Javobni koʻrish
Все, кто хоте́л, оста́лись. Кто dan keyingi feʼl birlikda turadi. Asosiy gapdagi оста́лись esa все ga tegishli — u koʻplikda toʻgʻri.
4 Кото́рый yoki тот, кто? ___ мно́го рабо́тает, тот мно́го зна́ет.
Javobni koʻrish
Кто — Кто мно́го рабо́тает, тот мно́го зна́ет. Gapda ot yoʻq, demak кото́рый ishlamaydi. Maqollarda tartib teskari boʻlishi mumkin: avval кто, keyin тот.
5
Bu gapni ruschaga oʻgiring.
Gap shundaki, men aytganingni tushunmadim.
Javobni koʻrish
Де́ло в том, что я не по́нял то, что ты сказа́л. Bitta gapda ikkita то, что: birinchisi ibora ichida (де́ло в том, что), ikkinchisi esa поня́ть ning obyekti — В.п., shuning uchun то.
Kalit soʻzlar
- тот, ктоkim … oʻsha (odam haqida)
- то, чтоnima … oʻsha (narsa haqida)
- де́ло в том, чтоgap shundaki
- речь идёт о томgap … haqida ketyapti
- ве́рить + Д.п.ishonmoq
- сомнева́ться в чёмshubhalanmoq
- иска́тьqidirmoq
- находи́тьtopmoq
- получи́тьolmoq (qoʻlga kiritmoq)
- оста́тьсяqolmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Ot bor → кото́рый. Ot yoʻq → тот, кто / то, что.
- Oʻzbekcha «kim… oʻsha» — bu aynan тот, кто.
- Тот asosiy gapdan kelishik oladi, кто/что esa oʻz gapidan. Ikkita alohida savol bering.
- Predlogdan keyin то majburiy: о том, что · за то, что · в том, что.
- Кто dan keyingi feʼl birlikda: все, кто пришёл.
- Де́ло в том, что… = «Gap shundaki…». Yodlab qoʻying.