PR-70: Причастие 1: действительные — читающий, прочитавший
Sifatdosh — feʼlning sifat kiyimidagi shakli. Oʻzbek oʻquvchisida bu allaqachon bor: -ayotgan, -gan, -adigan. Farq faqat oʻrni va vergulda.
PR-70: Причастие 1: действительные — читающий, прочитавший
Oʻzbekchada siz buni har kuni ishlatasiz: oʻqiyotgan bola, oʻqigan bola, oʻqiydigan bola. Feʼl sifatga aylanadi va otni aniqlaydi. Rus tilida bu причастие deyiladi va u sizda allaqachon bor — faqat ruschasini olishingiz kerak.
Bu darsda siz
- Причастие nima ekanini va oʻzbekcha -gan / -ayotgan ga qanday tushishini koʻrasiz
- Hozirgi zamon shaklini yasaysiz: чита́ют → чита́ющий
- Oʻtgan zamon shaklini yasaysiz: чита́л → чита́вший
- Vergul qoidasini oʻrganasiz — u oʻrniga bogʻliq
- Har qanday sifatdoshni кото́рый li gapga yoyib tushunasiz
1. Bu nima va nega kerak
Действительное причастие — ot oʻzi ish qilayotganini bildiradi. (Ot ish koʻrayotgan tomon boʻlsa, u страда́тельное boʻladi — PR-71 da.)
Bir xil maʼno, ikki shakl
Ма́льчик, кото́рый чита́ет кни́гу, — мой брат.
Ма́льчик, чита́ющий кни́гу, — мой брат.
Kitob oʻqiyotgan bola — mening akam.
Ikkala gap ham toʻgʻri. Birinchisi — ogʻzaki, ikkinchisi — yozma uslub.
oʻqiyotgan bola → чита́ющий ма́льчик
oʻqigan bola → чита́вший ма́льчик
oʻqib chiqqan bola → прочита́вший ма́льчик
Yagona jiddiy farq — oʻrni. Oʻzbekchada sifatdosh har doim otdan oldin turadi. Ruschada esa u koʻpincha otdan keyin keladi, va aynan shundan vergul qoidasi kelib chiqadi (4-boʻlim).
2. Hozirgi zamon: -ущ- / -ющ- / -ащ- / -ящ-
Yasalish PR-59 dagi buyruq mayli bilan bir xil joydan boshlanadi — они́ shaklidan.
| Infinitiv | Они́ shakli | −т + щ | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|---|
| чита́ть | чита́ют | чита́ю + щ | чита́ющий | oʻqiyotgan |
| рабо́тать | рабо́тают | рабо́таю + щ | рабо́тающий | ishlayotgan |
| идти́ | иду́т | иду + щ | иду́щий | ketayotgan |
| жить | живу́т | живу + щ | живу́щий | yashayotgan |
| говори́ть | говоря́т | говоря + щ | говоря́щий | gapirayotgan |
| люби́ть | лю́бят | люб я + щ | лю́бящий | sevadigan |
| учи́ться | у́чатся | уча + щ + ся | уча́щийся | oʻqiyotgan (oʻquvchi) |
прочита́вший — oʻtgan zamon shakli, mana bu bor.
Yaʼni: НСВ → hozirgi ham, oʻtgan ham. СВ → faqat oʻtgan.
3. Oʻtgan zamon: -вш- / -ш-
Bu yerda tayanch nuqta — oʻtgan zamonning erkak shakli (он shakli). Undan -л olib tashlanadi.
| Infinitiv | Он shakli | Natija | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| чита́ть | чита́л | чита́вший | oʻqigan (oʻqib yurgan) |
| прочита́ть | прочита́л | прочита́вший | oʻqib chiqqan |
| верну́ться | верну́лся | верну́вшийся | qaytgan |
| прийти́ | пришёл | прише́дший | kelgan |
| принести́ | принёс | принёсший | olib kelgan |
| вы́расти | вы́рос | вы́росший | oʻsgan, ulgʻaygan |
-л boʻlmasa (undosh bilan tugasa) → -ш-: принёс → принёсший, вы́рос → вы́росший.
Va yana bitta qoida: -ся hech qachon -сь boʻlmaydi sifatdoshda. верну́вшийся, улыба́ющийся — har doim -ся.
3.5. Sifatdosh otga moslashadi
Yasab boʻlgach, sifatdosh oddiy sifat kabi ishlaydi: jins, son va kelishikda oʻzi aniqlayotgan otga moslashadi.
Bitta sifatdosh, toʻrt shakl
Ма́льчик, чита́ющий кни́гу, — мой брат. (И.п., erkak)
Де́вочка, чита́ющая кни́гу, — моя́ сестра́. (И.п., ayol)
Я ви́дел ма́льчика, чита́ющего кни́гу. (В.п.)
Я подошёл к де́тям, чита́ющим кни́гу. (Д.п., koʻplik)
Kitob oʻqiyotgan bola / qiz / bolani / bolalarga.
Ruschada esa ikkalasi ham oʻzgaradi: ма́льчика, чита́ющего. Oʻzbek oʻquvchisining eng koʻp uchraydigan xatosi shu — sifatdoshni И.п. da qoldirib ketish.
Tekshirish oson: sifatdosh qaysi otga tegishli boʻlsa, oʻsha otning qoʻshimchasiga qarang. Bu — PR-12 dagi oddiy sifat qoidasining oʻzi, faqat soʻz uzunroq.
4. Vergul — hammasi oʻringa bogʻliq
Otdan KEYIN → vergul
Ма́льчик, чита́ющий кни́гу, — мой брат.
Sifatdosh oborot ikki tomondan ajratiladi.
Otdan OLDIN → vergul yoʻq
Чита́ющий кни́гу ма́льчик — мой брат.
Hech qanday vergul qoʻyilmaydi.
Lekin rus tili yozma matnda koʻpincha ikkinchi tartibni tanlaydi — sifatdoshni otdan keyinga qoʻyadi, chunki shunda gap ravonroq oʻqiladi. Shuning uchun kitob oʻqiyotganda siz koʻproq vergulli variantni uchratasiz.
Qoidani bitta jumla bilan yodlang: oborot otdan keyin tursa — ikki tomondan vergul.
5. Sifatdoshni кото́рый ga yoying
Notanish sifatdoshni uchratsangiz, uni кото́рый li gapga aylantiring — maʼnosi darrov ochiladi.
| Причастие | Кото́рый bilan | Oʻzbekcha |
|---|---|---|
| студе́нт, чита́ющий кни́гу | студе́нт, кото́рый чита́ет кни́гу | kitob oʻqiyotgan talaba |
| студе́нт, прочита́вший кни́гу | студе́нт, кото́рый прочита́л кни́гу | kitobni oʻqib chiqqan talaba |
| лю́ди, живу́щие на Се́вере | лю́ди, кото́рые живу́т на Се́вере | Shimolda yashaydigan odamlar |
| по́езд, прише́дший у́тром | по́езд, кото́рый пришёл у́тром | ertalab kelgan poyezd |
Sizga maslahat: oʻqiganda taniy oling, yozganda ishlating, gapirganda кото́рый deng.
6. Sifatga aylanib qolganlari
Baʼzi sifatdoshlar shu qadar koʻp ishlatilganki, endi oddiy soʻz boʻlib qolgan:
Endi bular oddiy soʻz
бу́дущий год · настоя́щий друг · блестя́щая иде́я · подходя́щий моме́нт
kelasi yil · haqiqiy doʻst · ajoyib fikr · mos payt
Yasalishi sifatdoshniki, lekin hech kim ularni feʼl deb oʻylamaydi. Shunchaki yodlab oling.
Koʻp uchraydigan xatolar
чита́ящий
чита́ющий — «они́» shakli чита́ю[т], demak -ющ-
прочита́ющий кни́гу студе́нт
прочита́вший — СВ feʼlida hozirgi zamon sifatdoshi yoʻq
Ма́льчик чита́ющий кни́гу мой брат.
Ма́льчик, чита́ющий кни́гу, — мой брат — otdan keyin, demak vergul
Я ви́дел ма́льчика, чита́ющий кни́гу.
…ма́льчика, чита́ющего кни́гу — sifatdosh otga moslashadi (В.п.)
Mashq
1 Sifatdosh yasang. рабо́тать → hozirgi zamon
Javobni koʻrish
рабо́тающий. «Они́» shakli — рабо́тают. -т ni olib tashlaymiz, -щ- va sifat qoʻshimchasini qoʻshamiz.
2 Sifatdosh yasang. прийти́ → oʻtgan zamon
Javobni koʻrish
прише́дший. Oʻtgan zamon erkak shakli — пришёл, unda -л yoʻq, shuning uchun -ш- qoʻshiladi. Bu soʻzni yodlab qoʻygan maʼqul.
3
Nega bu shakl mavjud emas? напи́шущий
Javobni koʻrish
Написа́ть — СВ feʼl, uning hozirgi zamoni yoʻq, demak hozirgi zamon sifatdoshi ham yoʻq. Toʻgʻri shakl — написа́вший (yozib chiqqan).
4 Vergul kerakmi? Стоя́щий на углу́ челове́к посмотре́л на нас.
Javobni koʻrish
Kerak emas. Oborot челове́к dan oldin turibdi — bu oʻzbekcha tartib, vergulsiz. Agar otdan keyinga koʻchirsak, vergul paydo boʻladi: Челове́к, стоя́щий на углу́, посмотре́л на нас.
5
Bu gapni кото́рый bilan yozing.
Лю́ди, живу́щие на Се́вере, привы́кли к хо́лоду.
Javobni koʻrish
Лю́ди, кото́рые живу́т на Се́вере, привы́кли к хо́лоду. — «Shimolda yashaydigan odamlar sovuqqa oʻrganib qolgan». Живу́щие koʻplikda edi, demak кото́рые живу́т.
Kalit soʻzlar
- прича́стиеsifatdosh
- чита́ющийoʻqiyotgan
- прочита́вшийoʻqib chiqqan
- живу́щийyashayotgan
- прише́дшийkelgan
- уча́щийсяoʻquvchi, talaba
- бу́дущийkelasi, boʻlajak
- настоя́щийhaqiqiy
- подходя́щийmos, munosib
- привы́кнуть к чему́oʻrganib qolmoq
🎯 Esda qoladigan narsa
- Причастие — feʼlning sifat kiyimi. Oʻzbekcha -ayotgan / -gan / -adigan.
- Hozirgi: они́ shakli − т + щ → чита́ю[т] → чита́ющий.
- Oʻtgan: он shakli − л + вш → чита́[л] → чита́вший. -л boʻlmasa — -ш-: принёсший.
- СВ feʼlida hozirgi zamon sifatdoshi yoʻq —
прочита́ющийdegan soʻz mavjud emas. - -ся hech qachon -сь boʻlmaydi: верну́вшийся.
- Oborot otdan keyin → vergul, otdan oldin → vergulsiz.
- Tushunmasangiz — кото́рый ga yoying. Gapirganda ham кото́рый deng: sifatdosh yozma tilniki.